Het is Bloomsday. Een dag om verkleed door Dublin te dwalen, of, misschien haalbaarder, een nieuwe poging te wagen om James Joyce’ Ulysses te lezen, in het Engels of in vertaling. Of een essay over Monroe en Joyce. Door Daan Stoffelsen.

 

I

Misschien is het wel het bewijs van ultieme canonisering: er is een Nederlandse Wikipediapagina voor Ulysses. Natuurlijk is het Engelse origineel vollediger en gedetailleerder, maar de uitgeefgeschiedenis en de eerste zin vind ik al een mooi begin. Net als de eerste zin.

‘Stately, plump Buck Mulligan came from the stairhead, bearing a bowl of lather on which a mirror and a razor lay crossed.’
‘Statig kwam de vlezige Buck Mulligan van het trapgat, in de handen een bekken vol schuim waarop kruiselings een spiegel en een scheermes.’ (vertaling John Vandenbergh, 1969)
‘Statig kwam de dikke Buck Mulligan uit het trapgat. Hij droeg een kom zeepschuim waarop een spiegel en een scheermes gekruist lagen.’ (vertaling Paul Claes & Mon Nys, 1994)
‘Statig kwam plompe Buck Mulligan uit het trapgat met een bekken schuim waarop een spiegel en een scheermes lagen gekruist.’ (vertaling Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes, 2012)

Een boek dat met een scheerscène begint, kan geen slecht boek zijn, alledaags en scherp.

Er is vervolgens heel veel te lezen over wat recensenten en vertalers van de vertalingen vinden - Bindervoet & Henkes zelf, al over die eerste zin, Paul Claes, een heel nummer van Filter, Rob van Essen -, en dat is belangrijk, maar voor de verandering twijfel ik of het mij dichter bij het boek brengt.

II

Ooit vroeg ik mijn vader Ulysses mee te nemen van een reis naar Engeland, ik dacht toen wel de tijd te hebben om het te lezen. Hij kwam terug met de Odyssee, en die had ik toen al gelezen.

Ik ben op dit moment in tien boeken begonnen, ik heb al weken niets uitgelezen, zo’n fase in mijn professionele carrière die niet te lang moet duren. Maar tien jaar geleden, bij ons vorige jubileum, bekenden Anneke Reijnders en Marius de Smet al dat ze het nooit uitgelezen hadden. Ik geloof dat het omgekeerde minder gebruikelijk is.

III

Precies dat sentiment maakt Maria Kagers essay van 27 mei over Marilyn Monroe in De Groene Amsterdammer zo interessant. Ze graaft dieper dan de vooroordelen die de iconische foto van Monroe met Ulysses oproept. Ze haalt een Joyce-scholar aan: ‘Ulysses is in wezen een anti-intellectueel boek; het gaat over de gewone levens van gewone mensen en Joyce zelf verwachtte dat die gewone mensen ook zijn boek zouden lezen, op een dag.’ Hij maakte het alleen te ingewikkeld, hij maakte er een boek van dat ook ontcijferd moest worden. Zo vraag je ook om zo'n reputatie.

Dat is een aardige en hoopvolle premisse. Vervolgens pelt Kager Monroes seksbomreputatie af, en vertelt ze over de achtergrond van die foto. Een heerlijke ontmythologisering van een meesterwerk, en een intellectualisering van een actrice en sekssymbool.

IV

Dus hop, lees Kager, bekijk die twee iconen met een nieuwe blik, en ga door naar de volgende zinnen, die ik hier alleen maar in het Engels en de recentste vertaling heb:

A yellow dressinggown, ungirdled, was sustained gently behind him on the mild morning air. He held the bowl aloft and intoned:
—Introibo ad altare Dei.
Halted, he peered down the dark winding stairs and called out coarsely:
—Come up, Kinch! Come up, you fearful jesuit!

Een gele kamerjas, ongegord, werd achter hem zachtjes opgehouden door de milde morgenlucht. Hij hief het bekken ten hemel en intoneerde:
– Introibo ad altare Dei.
Gestopt, tuurde hij omlaag de donkere wenteltrap af en riep grof uit:
– Kom naar boven, Knijf! Kom naar boven, jij schrikkelijke jezuïet!

Daan Stoffelsen is webshopmanager van Athenaeum|Scheltema.