Leesfragment: Een Duitse zomer

04 juli 2022, door Rolf Bos

Op de longlist van de Libris Geschiedenisprijs: Rolf Bos, Een Duitse zomer. De Olympische Spelen van 1972. Lees bij ons een fragment!

Het zouden de vrolijke Spelen worden. Zonder militairen, zonder politie, zonder uniformen. Maar op een inktzwarte dag veranderde alles.

München, de Zomerspelen van 1972. In de vroege ochtend van 5 september drong een groep Palestijnse terroristen twee appartementen van Israëlische sporters binnen. Slechts een paar uur later waren elf Israëliers, vijf Palestijnse gijzelnemers en een Duitse politieman dood. Waar in München de herinneringen aan de besmette Spelen van 1936 in Berlijn had moeten worden gewist, werd het de zwartste bladzijde in de olympische geschiedenis.

In Een Duitse zomer reconstrueert Rolf Bos de gebeurtenissen en omstandigheden rond de Spelen van 1972 aan de hand van hoofdrolspelers als de dictatoriale IOC-president Avery Brundage, terroristenleider Ali Hassan Salameh, ruiter Josef Neckermann, atleet Jos Hermens en de Israëlische Holocaustoverlever en snelwandelaar Shaul Ladany. Een verbijsterend verhaal over de onlosmakelijke verbinding tussen sport en politiek. Een geschiedenisboek dat leest als een thriller.

'Bos beschrijft niet alleen uitvoerig dit drama, maar schildert tevens een weids panorama van deze Olympische Spelen. [...] Fascinerend zijn de portretten die hij schetst van IOC-baas Avery Brundage en de Israëlische snelwandelaar Shaul Ladany. Ook volgen we de Nederlandse atleet Jos Hermens, die na het drama weigert de 5000 meter te lopen, en de Duitse dressuurruiter Josef Neckermann. [...] Wat Bos ook zeer overtuigend schetst, is de egocentrische bubbel waarin sporters en sportofficials zich dikwijls bevinden. Berucht zijn natuurlijk de woorden van Brundage op de dag na het drama (‘The Games must go on’).' — Trouw

Lees Coen Vermaas over Russische spelen

Vooraf
De mooiste Spelen die ooit kapotgemaakt werden

Serieuze sport heeft niets te maken met fair play. Het is verbonden met haat, jaloezie, opschepperij, veronachtzaming van alle regels en sadistisch plezier om getuige te zijn van geweld: met andere woorden, het is oorlog minus de schietpartij.
– George Orwell, ‘The Sporting Spirit’, 1945

Deze Olympische Spelen zullen gekenmerkt worden door vreugde, Heiterkeit, niet door Duitse discipline en militaire bewaking. De Olympische Spelen in München zullen het Duitse uit de geschiedenis weggummen. De twaalf jaren onder Hitler worden weggewassen.
– Per Olov Enquist, 1972

De sportresultaten van de Spelen in 1972 vervagen, de verhalen worden minder gedetailleerd. Alleen de beelden van die bivakmutsen op dat balkon, de afschuw, die laten me niet los.
– Theo Reitsma, 2019

Connollystrasse, München, augustus 2002

In de zomer van 2002 stond ik met oud-atleten Jos Hermens en Bram Wassenaar in de Connollystrasse in München. Op de plek waar dertig jaar eerder het atletendorp van de twintigste Olympische Spelen gevestigd was. We stonden voor nummer 31, precies voor de deur waar in de vroege ochtend van 5 september 1972 een groep Palestijnse terroristen twee appartementen van Israëlische sporters binnendrong. Het zou de zwartste dag uit de olympische geschiedenis worden. Slechts een paar uur later, na een uiterst klungelige bevrijdingsactie door de Duitsers op een nabijgelegen vliegveld, waren elf Israëliërs en een Duitse politieman dood. Ook vijf Palestijnen lieten het leven.
Hermens en Wassenaar waren op die zonovergoten maar o zo grauwe septemberdag in 1972 twintigers. Als atleten verbleven ze elders in het Dorp en bereidden ze zich voor op hun eerste wedstrijden. De debutanten verheugden zich erg op hun ‘eerste’ Spelen. Hermens – lang haar, links georiënteerd, ziekenfondsbrilletje, tweeëntwintig jaar nog maar – dacht heel misschien kans te maken op een finaleplaats. Hij kwalificeerde zich al vroeg, in Oost-Berlijn, voor de 5000 meter. ‘Het waren mijn eerste Spelen. Toentertijd deed je aan je eerste Spelen mee om ervaring op te doen. Tijdens je tweede hoopte je op de finale, bij de derde Spelen zou je voor de medailles gaan. Om de top te bereiken had je die acht jaar nodig. Maar ik hoopte er ook stilletjes op dat ik die theorie geweld aan kon doen door in München als debutant meteen al naar een finaleplaats te lopen. Ik had hard getraind, veel kilometers gemaakt.’
Wassenaar had minder hoge verwachtingen. Hij kwakkelde nog wat met de naweeën van een blessure. De atleet zou op 7 september de 1500 meter lopen: ‘Ik had een moeizaam seizoen gehad. Ik had me, samen met Haico Scharn, pas drie weken voor de Spelen gekwalificeerd. Het doel was om mee te doen. Ik maakte me geen illusies over medailles.’
We stonden voor het raam van het appartement waar de gijzelingsactie begon, in een straat die genoemd was naar een Amerikaanse hink-stap-springer bij de Spelen van 1896, James B. Connolly. Het was typische stapelbouw uit de jaren zeventig: veel zichtbaar beton, oplopend met rijtjes balkons, afwisselend hoog en laag gebouwd. Niet bepaald een mooi complex, eerder fantasieloos. De Nederlandse schrijver Michel van der Plas had het destijds in zijn München-dagboek over ‘kleurloze mensensilo’s’, ‘betonnen slingergangen en doolhoven, grauwe nuttigheid’. John le Carré schreef een paar jaar later vilein in The Little Drummer Girl: ‘Het Dorp is helemaal geen dorp natuurlijk, maar een aan zijn lot overgelaten, half uit elkaar vallend fort van grijs beton dat meer aan een Israëlische nederzetting doet denken dan enig ander bouwsel in Beieren.’
Achter een venster brandde een waxinelichtje. Ernaast hing een plakkaat waarop stond vermeld dat op deze plek op 5 september 1972 terroristen Israëlische sporters in gijzeling hadden genomen. Jos Hermens keek door het venster en zei: ‘Dat hier nog mensen kunnen wonen!’
De twee voormalige atleten zwegen. Na een tijdje zei Hermens: ‘Ik herken niet veel meer. Zaten we nou daar in die flat, Bram?’ Wassenaar: ‘Volgens mij zaten we een stukje verderop, Jos.’ Ze keken zwijgend naar het balkon waarop dertig jaar eerder gemaskerde terroristen hadden gestaan. Wassenaar: ‘Dat beeld ken ik alleen maar van die beroemde foto’s.’
De dag na de aanval en de mislukte bevrijdingsactie van de Duitsers verkeerde Hermens ‘in shock’. Zijn wereld was ingestort. ‘Hoe kán dit, dacht ik. Voor mij was het meteen voorbij. Leuk die Spelen, maar voor mij hoefde het niet meer. Zo’n daad was wel het laatste waar je rekening mee hield.’
Wassenaar: ‘Je gaat slapen met het idee van: morgen lekker een laatste traininkje voor de wedstrijd van overmorgen. En je wordt wakker en het is oorlog. Mijn ideaalbeeld van de Spelen was helemaal kapot.’
Een dag later gingen ze nog wel naar de rouwdienst in het grote Olympisch Stadion, in de veronderstelling dat het over en uit, voorbij, Schluss, met de Spelen zou zijn. Maar tijdens die dienst sprak ioc-president Avery Brundage zijn beruchte woorden: ‘The Games must go on.’ Met een dagje vertraging zou het gehele olympische programma gewoon worden afgewerkt.
Hermens: ‘Toen Brundage die misselijkmakende woorden sprak, hoorde je atleten en coaches om je heen verbijsterd reageren. Maar toch gingen de meesten na die pauze weer aan de slag. Ik was de enige van de 5000 meter die naar huis ging. Ik was teleurgesteld in collega-atleten, mannen als Lasse Virén, Steve Prefontaine en Emiel Puttemans. Ik dacht dat het soulmates waren, maar ze toonden geen enkele solidariteit. Daar kon ik toen met m’n pet niet bij. Prefontaine klaagde alleen maar dat de atleten die eerder de 10.000 meter hadden gelopen nu een extra rustdag zouden hebben voor de 5000 meter. Later begreep ik ze wel. Ze hadden vier jaar hard getraind voor dit moment. Ze zaten in een tunnel.’
Hermens vloog, samen met nog een aantal Nederlandse sporters, onder wie Wassenaar, een dag later terug naar huis. Hij verstopte zich met zijn vriendin voor de media in een huisje in Bergen aan Zee, sloot zich af voor het sportspektakel in Beieren, ging verdwaasd hardlopen in de duinen. Hij gaf één – spraakmakend – interview aan weekblad Vrij Nederland, aan Frits Barend en Henk van Dorp, onder de kop ‘De verbroedering op de Spelen is een grote leugen’, met uitspraken als: ‘Voor mij staat vast dat ik nooit meer aan de Olympische Spelen meedoe’, en: ‘De pers is ook schuldig aan het ophemelen van de Spelen.’
Hier sprak duidelijk een ontgoochelde jongeman.
Van de duizenden in München aanwezige topsporters vlogen ook leden van het Noorse handbalteam voortijdig naar huis. Enkele Arabische landen gaven er eveneens de brui aan.
De meeste sporters bleven echter.
Dat de Israëliërs die de aanslag overleefden een dag later samen met tien lijkkisten – het elfde slachtoffer werd begraven in de Verenigde Staten – in het vliegtuig terugkeerden naar hun vaderland zal niemand verbazen. Al vertelde een overlevende Israëlische sporter, snelwandelaar Shaul Ladany, me vele jaren later dat hij het met die voortijdige aftocht niet eens was. ‘Het was op bevel van premier Golda Meir. We móésten terug. Een slechte keuze. Zo gaven we toe aan de terroristen. Het verlaten van de Olympische Spelen was een nieuwe overwinning voor hen.’ Zijn harde conclusie: ‘Geen sportvrouw, Golda.’
Ook een andere Israëliër die het drama overleefde, schermer Dan Alon, was het niet met Golda Meir eens: ‘Niemand zou zich ooit bij terreur moeten neerleggen (...) We hadden het op prijs gesteld als we tijdens de sluitingsceremonie de Israëlische vlag, compleet met een zwarte band, door het stadion hadden mogen dragen...’
Ladany is een overlever pur sang. Als Joods jochie uit Belgrado overleefde hij het concentratiekamp Bergen-Belsen. ‘München’ was niet zijn eerste olympische optreden – twee dagen voor de aanslag werd hij negentiende op zijn afstand, de 50 kilometer snelwandelen. Ook in 1968 in Mexico was hij er al bij. Hij werkte destijds als wetenschapper in de Verenigde Staten en trainde in een op hoogte gelegen trainingskamp nabij Lake Tahoe in Californië met de zwarte atleten die de vuist zouden ballen op het olympisch podium in Mexico-Stad. Als Jood voelde hij zich betrokken bij de strijd van de zwarte sporters. Hij was bij sommige atletiekverenigingen in het land net als zijn zwarte vrienden als Jood niet welkom als lid.