Een van de beste boeken van 2024 volgens De Tijd, de Volkskrant en NRC: Anne Applebaums Autocratie bv. Over dictators en de redding van de democratie (Autocracy Inc.), vertaald door Peter Abelsen! Tijd voor een fragment. Lees nu de eerste pagina’s en koop dat boek.

Een kraakheldere wake-upcall: we moeten nu weerstand bieden aan wereldwijd samenwerkende autocratieën.

Wie denkt dat dictators alleen op hun eigen land gericht zijn, heeft het mis. Autocratieën als Rusland en China wisselen onderling kennis en middelen uit. Corrupte bedrijven in het ene land doen zaken met corrupte bedrijven in het andere land en het ene nationale politiekorps traint en bewapent het andere. Bovendien verkondigen de autocratische regimes dezelfde boodschap over de gevaren van de westerse democratie. Deze groep landen functioneert als een concern van verschillende bedrijven: Autocratie bv. De autocratieën hangen verschillende ideologieën aan maar de leiders delen een onstilbare honger naar macht en welvaart die in veel gevallen voor het welzijn van de eigen bevolking gaat.

Applebaum werpt licht op de prangendste geopolitieke kwestie van deze tijd en wijst ons op wat democratische landen te doen staat om dit wereldwijde netwerk van dictators een halt toe te roepen.

• Bekijk alle beste boeken van 2024
• Lees Addie Schulte over De schemering van de democratie
• Lees een fragment uit Rode hongersnood
• Lees Maarten Muns over IJzeren gordijn

Inleiding
Autocratie bv

We hebben allemaal wel een beeld van hoe een autocratische staat eruitziet. Er staat een boosaardige man aan de top, die leger en politie controleert. Leger en politie intimideren de bevolking. Er zijn doortrapte collaborateurs en misschien een paar dappere dissidenten.
Maar in de 21ste eeuw heeft dat beeld weinig meer uitstaande met de werkelijkheid. Tegenwoordige autocratieën worden niet geleid door één slechterik, maar door ingewikkelde netwerken die steunen op kleptocratische financiële structuren, een complex van veiligheidsdiensten, militairen, paramilitairen, politie en technologische experts die zorgen voor bewaking, propaganda en desinformatie. De leden van deze netwerken zijn niet alleen met elkaar verbonden binnen de autocratie, maar ook met netwerken in andere autocratische landen en soms zelfs democratieën. Corrupte, door de staat gecontroleerde bedrijven in de ene dictatuur doen zaken met corrupte, door de staat gecontroleerde bedrijven in andere dictaturen. De politie in het ene land bewapent, equipeert en traint de politie in andere landen. De propagandisten delen middelen – de stokers, hitsers en medianetwerken die de propaganda van de ene dictator verzorgen, kunnen ook worden gebruikt om die van een andere dictator te verzorgen – en ook bepaalde thema’s, zoals de ontaarding van de democratie, de stabiliteit van de autocratie, het kwaad van Amerika.
Dit wil niet zeggen dat er een geheime zaal is waar slechteriken elkaar treffen voor overleg, zoals in een James Bondfilm. Noch is ons conflict met hen een zwart-witte strijd van goed tegen kwaad, een Koude Oorlog 2.0. Onder de moderne alleenheersers bevinden zich mensen die zichzelf communist noemen, monarchist, nationalist of theocraat. Hun regimes hebben verschillende historische wortels, verschillende doelen, verschillende soorten esthetiek. Het Chinese communisme en het Russische nationalisme verschillen niet alleen van elkaar, maar ook van het Bolivariaanse socialisme van Venezuela, het Juche van Noord-Korea of het sjiitische radicalisme van de Islamitische Republiek Iran. Ze verschillen allemaal van zulke Arabische monarchieën als Saoedi-Arabië en de Emiraten en een land als Vietnam, staten die er doorgaans niet op uit zijn de democratische wereld te ondermijnen. Ook verschillen ze van de mildere autocratieën en hybride democratieën die soms onvrije democratieën worden genoemd – Turkije, Singapore, India, de Filipijnen, Hongarije – en soms wel maar soms niet op één lijn zitten met de democratische wereld. In tegenstelling tot militaire of politieke allianties uit andere tijden en plaatsen, opereert dit gezelschap niet als een blok maar eerder als een consortium van bedrijven, niet verbonden door ideologie maar eerder door een nietsontziende vastbeslotenheid om hun persoonlijke rijkdom en macht te behouden. Daarom spreek ik van Autocratie bv.
In plaats van ideeën delen de sterke mannen die leiding geven aan Rusland, China, Iran, Noord-Korea, Venezuela, Nicaragua, Angola, Myanmar, Cuba, Syrië, Zimbabwe, Mali, Wit-Rusland, Soedan, Azerbeidzjan en misschien nog wel dertig andere landen de vastbeslotenheid om hun burgers iedere reële invloed of zeggenschap te ontnemen, elke vorm van transparantie of verantwoordingsplicht te ontwijken en iedereen te elimineren die hen tart, thuis of in het buitenland. Ze delen ook een nietsontziend streven naar rijkdom. In tegenstelling tot de fascistische en communistische leiders uit het verleden, die partijmachines achter zich hadden staan en hun hebzucht nooit opzichtig etaleerden, hebben de leiders van Autocratie bv vaak weelderige residenties en geven ze hun samenwerkingsverbanden dikwijls de vorm van een onderneming met winstoogmerk. Hun banden met elkaar en met hun vrienden in de democratische wereld worden niet bekrachtigd door idealen maar door afspraken om sancties te omzeilen, bewakingstechnologie uit te wisselen, en elkaar zo rijk mogelijk te maken.
Autocratie bv is er bovendien op ingericht haar leden aan de macht te houden. Het impopulaire regime van Alexander Loekasjenko in Wit-Rusland wordt bekritiseerd door meerdere internationale instanties (de Europese Unie, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) en gemeden door de Europese buren. Veel Wit-Russische producten kunnen niet verkocht worden in de Verenigde Staten of de eu. De nationale luchtvaartmaatschappij Belavia kan niet naar Europese landen vliegen. En toch is Wit-Rusland in de praktijk helemaal niet geïsoleerd. Meer dan twintig Chinese bedrijven hebben geld geïnvesteerd in Wit-Rusland en zelfs een ‘China-Belarus Industrial Park’ gebouwd, naar het model van een soortgelijk project in Suzhou. Iran en Wit-Rusland hebben in 2023 diplomatieke bezoeken op hoog niveau uitgewisseld. Cubaanse functionarissen hebben zich bij de vn solidair verklaard met Loekasjenko. Bovenal levert Rusland afzetmarkten, grensoverschrijdende investeringen, politieke steun en waarschijnlijk ook politie- en veiligheidsdiensten. Toen Wit-Russische journalisten in 2020 in opstand kwamen en weigerden verslag te doen van een valse verkiezingsuitslag, stuurde Moskou Russische journalisten om hen te vervangen. In ruil daarvoor heeft het Wit-Russische regime Rusland toegestaan om troepen en wapens op zijn grondgebied te stationeren en deze middelen te gebruiken om Oekraïne aan te vallen.
Venezuela is in theorie ook een internationale paria. Sinds 2008 hebben de Verenigde Staten, Canada en de Europese Unie de sancties tegen Venezuela opgeschroefd in reactie op de wreedheid van het regime, de drugssmokkel en de banden met de internationale misdaad. Toch ontvangt het regime van president Nicolás Maduro leningen van Rusland, dat ook investeert in Venezuela’s olie-industrie, net als Iran. Een bedrijf uit Wit-Rusland bouwt tractoren in Venezuela. Turkije faciliteert de illegale Venezolaanse goudhandel. Cuba levert al heel lang veiligheidsadviseurs en veiligheidstechnologie aan zijn tegenhangers in Caracas. Waterkanonnen, traangas en schilden van Chinese makelij werden in 2014 gebruikt om demonstraties in Caracas de kop in te drukken, en opnieuw in 20179, waarbij meer dan zeventig doden vielen, terwijl bewakingstechnologie van Chinese makelij ook wordt gebruikt om de burgers in de gaten te houden. Ondertussen voorziet de internationale drugshandel individuele leden van het regime, samen met hun entourages en families, van goederen van Versace en Chanel.
De Wit-Russische en Venezolaanse dictators worden alom veracht in eigen land. Beiden zouden vrije verkiezingen verliezen als die ooit werden gehouden. Beiden hebben krachtige tegenstanders: de Wit-Russische en Venezolaanse oppositiebewegingen worden geleid door charismatische leiders en toegewijde activisten die hun medeburgers hebben geïnspireerd om risico’s te nemen, te werken aan verandering en de straat op te gaan om te protesteren. In augustus 2020 gingen meer dan een miljoen Wit-Russen, op een bevolking van slechts tien miljoen, de straat op om te protesteren tegen gestolen verkiezingen. Honderdduizenden Venezolanen protesteerden ook.
Als deze protestbewegingen geen andere vijanden zouden hebben gekend dan het corrupte, failliete Venezolaanse regime of het wrede Wit-Russische regime, hadden ze misschien gewonnen. Maar ze vochten niet alleen tegen de autocraten in eigen land, maar ook tegen die uit allerlei landen die daar staatsbedrijven controleren en kunnen gebruiken om investeringsbeslissingen te nemen die miljarden dollars waard zijn. Ze vochten tegen regimes die beveiligingscamera’s uit China of bots uit Sint-Petersburg kunnen kopen. Bovenal vochten ze tegen heersers die zich lang geleden hebben afgesloten voor de gevoelens en meningen van hun landgenoten en de publieke opinie elders. Autocratie bv biedt haar leden niet alleen geld en veiligheid, maar ook iets wat minder grijpbaar is en tegelijk belangrijker: straffeloosheid.

© 2024 Anne Applebaum
© 2024 Nederlandse vertaling Ambo|Anthos uitgevers, Amsterdam en Peter Abelsen