Vanaf vandaag in onze boekhandels: de nieuwe Herman Koch, Luchtplaats! Lees bij ons een fragment en koop dat boek.

Na een bezoek aan een leesclub voor gevangenen krijgt Simon Hanson, auteur van internationale bestsellers, verhalen van de zware crimineel Derek L. toegestuurd. Hanson herkent direct diens literaire talent en stuurt de bundel, Luchtplaats, naar een uitgever. En nu heeft de schrijver het voor elkaar gekregen dat Derek L. tijdens zijn weekendverlof aanwezig mag zijn op zijn eigen boekpresentatie in Amsterdam-Oost – mits hij gedurende die dagen bij Hanson thuis verblijft. Hanna Hanson, Simons vrouw, is namelijk rechercheur zware en georganiseerde criminaliteit; veiliger kan dus niet. Althans, in theorie.

Heden en verleden blijken op een ingenieuze manier met elkaar verstrengeld in Luchtplaats. Verteld vanuit drie perspectieven – Derek L., Simon Hanson en Hanna Hanson – ontspinnen zich meerdere spannende en soms zelfs ontluisterende verhaallijnen over familie, vriendschap, ambitie en manipulatie, wraak en verraad.

• Bekijk voorleesfragmenten uit Luchtplaats op Kochs Instagramaccount
• Lees de proloog uit Ga je erover schrijven
• Lees Daan Stoffelsen over Ga je erover schrijven
• Lees ook een fragment uit Een film met Sophia
• Lees ook een fragment uit Finse dagen
• Lees de vergelijking tussen het toneelstuk Het diner en het boek
• Lees onze bespreking van Zomerhuis met zwembad 
• Lees vertalers Christiane Kuby en Herbert Post over de eerste zinnen van Sehr geehrter Herr M.

Simon

Het leek zo’n goed idee. Derek L. had een fijne pen, hij schreef gedichten en verhalen. Van gedichten heb ik geen verstand, maar de verhalen waren buitengewoon sterk: een krachtige, heel eigen toon. Vrijwel allemaal speelden ze zich af binnen de gevangenismuren. Vooral ‘Luchtplaats’ trof me, door de originele invalshoek. In dat verhaal is er sprake van een God die alles ziet omdat hij een bewakingscamera is, maar dat heb je aanvankelijk niet door. God observeert de gevangene die op de luchtplaats zijn eentonige rondjes loopt. Omgekeerd richt de gevangene al zijn hoop op de bewakingscamera. Aan de andere kant van de lens bevindt zich immers de vrije wereld.
Derek L. stuurde mij dat verhaal (en die gedichten) op. Hij was altijd al een bewonderaar geweest, schreef hij. Intussen had hij alles van mij gelezen. Ik kende hem natuurlijk van onze ontmoeting tijdens de leesclub. Een meisje van de bibliotheek had een leesclub voor gevangenen georganiseerd. Af en toe nodigde ze een schrijver uit. Ik schreef Derek L. terug over ‘Luchtplaats’: ‘Ik weet niet of je nog meer verhalen hebt liggen, maar als titel voor een bundel is het ijzersterk.’
De gevangene in het verhaal beraamt zijn ontsnapping, niet via de klassieke weg, met een over de gevangenismuur gegooid touw of een aantal aan elkaar geknoopte lakens, maar via de bewakingscamera. Hij heeft zijn zinnen gezet op die camera. Als hij aan de andere, de goede kant van de lens weet te komen is hij vrij. Op de luchtplaats ziet hij alleen de hoge grijze muren en een vierkant vlak blauwe lucht van de hemel. Aan de andere kant van de camera zal hij de luchtplaats van bovenaf zien en zo zelf God worden.
‘Ik heb er nog meer,’ schreef Derek L. terug. ‘Ik kan het iedereen aanraden, een verblijf achter de tralies. Iedere aankomende schrijver. Niemand wil met je afspreken. Er zijn geen verjaardagen of feestdagen die niet gemist kunnen worden. Er hoeven geen kinderen van school te worden gehaald. Er is geen vrouw die aan je hoofd zeurt wanneer jullie eindelijk weer eens een keer wat leuks gaan doen.’
Ik zorgde ervoor dat ‘Luchtplaats’ in een literair tijdschrift werd gepubliceerd. De redacteuren van De andere canon waren opgetogen. Het waren allemaal jonge honden. Dit was precies wat ze zochten om de oplage van het tijdschrift naar een respectabel aantal te krijgen. Ze vonden het verhaal goed, ze herkenden de kwaliteit, maar ik merkte meteen dat het vooral het idee van een gevangene met talent was dat hen aansprak. Een moordenaar die voorlopig niet vrij zou komen. Een wild beest. Een leeuw die verveeld naar de bezoekers van de dierentuin kijkt. Daar staan ze, achter het hek, ze tillen hun kinderen op de muur zodat ze hem beter kunnen zien. De leeuw ligt te soezen, met zijn staart slaat hij de vliegen van zijn lijf – maar er ontgaat hem niets. Eén misstap en ze zullen zijn reactiesnelheid zien. Ze zullen hoe dan ook te laat komen.
Hij stuurde meer verhalen. Eerlijk is eerlijk: ze waren geen van alle zo goed als ‘Luchtplaats’, maar nog altijd behoorlijk goed. Ik benaderde een uitgever en benadrukte de gouden combinatie van veroordeelde zware crimineel en literair talent. Ik schreef de perfecte brief aan de betrokken gevangenisautoriteiten, laat dat maar aan een schrijver over. Het zou de presentatie van de verhalenbundel extra luister bijzetten als de auteur er zelf bij aanwezig kon zijn, schreef ik. Eén weekend. Wat was nou één weekend op een jarenlang verblijf achter de tralies? Zondagavond zou Derek L. zich weer bij de gevangenispoort melden. Ik stemde bij voorbaat in met alle voorwaarden die de gevangenisautoriteiten zouden stellen. De discrete aanwezigheid van rechercheurs in burger, een enkelband desnoods. Terwijl ik het woord enkelband opschreef, realiseerde ik me dat dit ook de titel van een van Derek L.’s verhalen was. Evenals weekendverlof. Ik speelde mijn laatste troefkaart uit. ‘Mijn vrouw, Hanna Hanson, is rechercheur bij de Dienst Landelijke Recherche,’ schreef ik. ‘Derek L. zal die drie nachten bij ons thuis logeren. Een betere garantie dan mijn vrouw is er niet, hij zal zich wel twee keer bedenken voordat hij gekke dingen doet.’
Het beeld van de slapende leeuw is niet van mijzelf, het komt van hem, uit het laatste en langste verhaal: ‘Savannegras’. Het is na ‘Luchtplaats’ het beste verhaal in de bundel. Het gaat over een crimineel die niet vergeet. In zijn cel overdenkt hij hoe hij wraak zal nemen op de vriend die hem verraden heeft. Hij vergelijkt zichzelf met een leeuw die ligt te soezen in het savannegras, alleen zijn oren bewegen af en toe, wanneer hij een vlieg wegjaagt. Het van de kudde afgedwaalde zebraveulen neemt aan dat de leeuw slaapt…
Je zou kunnen zeggen dat ik die verhalen beter had moeten lezen. Ánders had moeten lezen. Dat ik me door de sterke metaforen en de krachtige stijl heb laten verblinden. Dat is allemaal makkelijk gezegd – achteraf.
Misschien is dit ook het moment om te bekennen dat mijn eigen motieven niet helemaal zuiver waren, maar ik berokkende er verder niemand schade mee, hield ik mezelf voor. Een schrijver met louter zuivere motieven zal van zijn levensdagen niets schrijven wat we ons later zullen herinneren. Ik had gewoon oog voor Derek L.’s talent, ik was de eerste die het had opgemerkt. Is een moordenaar per definitie een slechte schrijver? Eerder het tegendeel, zou ik zeggen.
Alles is inmiddels achteraf.
De donderdag begon zo mooi. De zon stond al laag boven de gevangenismuren toen ik Derek L. bij de poort kwam afhalen. Hij had een krachtige handdruk.
‘Hallo,’ zei hij. ‘Leuk je nu eens een keer in de buitenlucht te ontmoeten, Simon.’

© 2024 Herman Koch