Leesfragment: Elselina (1776-1845)

10 juli 2025, door Marja Verbraak

Op de longlist van de Libris Geschiedenisprijs 2025 en een van de beste boeken van het eerste halfjaar volgens NRC: Marja Verbraaks Elselina (1776-1845). Avontuur in het voetspoor van Napoleon! Lees een fragment en koop dat boek!

Elselina Versfelt (1776-1845) wilde een vrij leven. Keer op keer brak ze met de regels die golden voor vrouwen in haar tijd. Ze verliet haar gezin om mee te reizen met het Franse leger, soms vermomd als man. Ze was niet alleen amazone, maar ook acteur, uitgever en met name schrijver.

In 1827-1828 publiceerde ze haar memoires. Deze zeldzame getuigenis van een vrouw over de Franse Revolutie, het tijdperk-Napoleon en de restauratie werd in Parijs, Berlijn en Londen een bestseller. Later baarde ze opzien met haar opruiende geschriften tegen de Franse koning.

Elselina Versfelt was altijd in opspraak, ook doordat ze het niet zo nauw nam met de waarheid. Zo bleef ze tot haar dood haar identiteit verhullen; haar tijdgenoten hadden geen idee dat La Contemporaine of Ida Saint-Elme, zoals ze zichzelf noemde, de dochter was van een Brabantse dorpsdominee.

‘Een van romantiek en avontuur doordrenkt leven, een biografie waard. Wat een werk, gelukkig heeft Marja Verbraak de taak volbracht.’ – Ranne Hovius in de Volkskrant

Marja Verbraak is schrijver en historicus. Ze werkte enkele decennia in de journalistiek en voorlichting, onder andere als correspondent in Jeruzalem, als journalist bij Het Parool en als woordvoerder bij de Anne Frank Stichting en het Rode Kruis.

1
🙞
Op zoek naar Elselina Versfelt, alias Ida Saint-Elme, alias La Contemporaine

‘De nog altijd in brede kring gangbare visie dat vrouwen in het negentiende-eeuwse Nederland niets konden, niets mochten, niets durfden, niets deden, omdat het vrouwen nu eenmaal niet was toegestaan om iets te kunnen, te durven of te doen, en dat vrouwen die daaraan wisten te ontsnappen de uitzonderingen waren die de regel bevestigden, kan naar de mestvaalt van de geschiedenis worden verwezen.’
Myriam Everard en Ulla Jansz (red.), Sekse. Een begripsgeschiedenis

O ja? Naar de mestvaalt van de geschiedenis? Een boude bewering. Toen ik dit citaat las, was ik net begonnen met het schrijven van deze biografie van Elselina Versfelt (1776-1845), een Brabantse domineesdochter die beroemd en berucht werd in Parijs. Het citaat was een aansporing voor mijn zoektocht naar het verhaal van deze flamboyante vrouw. Voor de duidelijkheid: mijn boek gaat niet over ‘vrouwen in het negentiende-eeuwse Nederland’ en over de mogelijkheden die zij al of niet hadden om te ontsnappen aan het huisvrouwenbestaan. Het gaat over één vrouw, die eind achttiende eeuw Nederland verliet en naar Frankrijk vertrok, het avontuur achterna. In haar tijd werden vrouwen steeds meer vastgepind op hun rol als echtgenote en moeder. Wat zal blijken, is dat Elselina Versfelt wel degelijk een uitzondering was, iemand die durfde en deed wat andere vrouwen in haar tijd en haar omgeving niet durfden en deden.
Het feminisme zoals wij dat kennen, het streven naar gelijke rechten voor vrouwen op politiek en economisch gebied, zou pas honderd jaar na haar geboorte opbloeien. Elselina Versfelt hield zich totaal niet met dat soort vraagstukken bezig. Een feministe was ze dus niet, maar wel een voorloper van het feminisme, een vrouw die uit haar keurslijf brak en activiteiten ondernam die aan mannen waren voorbehouden. Een vrouw die vrij wilde zijn en in mannenkleding meetrok met het leger van Napoleon. Minnares van Franse generaals, actrice in Parijs, schrijfster van baanbrekende memoires en vluchtelinge in Londen. Voor die vrijheidsdrang heeft ze een hoge prijs moeten betalen. Deze biografie is een poging om deze ongewone vrouw en de boeiende tijd waarin zij leefde onder de aandacht te brengen van een breder, in geschiedenis geïnteresseerd publiek. De rode draad is de vraag hoe zij zich wist te ontworstelen aan het kleine, rustige leven waartoe zij gezien haar sekse en milieu was voorbestemd. De handelingen van individuen worden voortgestuwd, maar niet volledig bepaald door de tijd en de omgeving waarin ze leven. Wat waren de vrouwbeelden in deze periode, wat verwachtte de omgeving van haar, wat deed ze en waarom deed ze dat, en welke consequenties had dat voor haar?

Elselina Versfelt publiceerde niet onder haar eigen, Nederlandse naam. Bij het lezerspubliek stond ze bekend als Ida Saint-Elme, of ‘La Contemporaine’: de Hedendaagse, de Tijdgenote. Het was een verwijzing naar het tijdperk van grote politieke en sociale omwentelingen waarvan ze getuige was geweest. De Franse Revolutie wordt beschouwd als een scharnierpunt voor de ontwikkeling van het moderne Europa, vooral omdat de vanzelfsprekende overheersing door vorsten en edelen overal in Europa onder vuur kwam te liggen. Hun onderdanen werden burgers, die burgers werden mondig. Na de revolutie kwamen er nieuwe dictators, Napoleon voorop, maar geen van hen kon het idee van volkssoevereiniteit volledig de nek omdraaien; de geest was uit de fles en kon er niet meer in. Ida Saint-Elme leefde in wat de Duitse historicus Reinhart Koselleck een breuktijd noemde, een tijd van grote oorlogen en grote omwentelingen waarin mensen in Europa zich ervan bewust werden dat er een kloof bestond tussen het heden en het verleden. Bij de revolutionaire en napoleontische oorlogen (1792-1815) waren zoveel landen betrokken dat je er bijna het etiket wereldoorlog op kunt plakken: Frankrijk, Holland, België, Engeland, het Duitse Rijk, Oostenrijk, Polen, Rusland, Finland, Zweden, Denemarken, Italië, Spanje, Portugal, Griekenland, Turkije, Egypte. In één mensenleven werd alles anders: revoluties in Nederland en in Frankrijk, Napoleon die een groot deel van Europa onderwierp en zichzelf tot keizer liet kronen, en uiteindelijk, na zijn val in 1815, de grote herschikking van het continent. Voor de Europese geschiedenis is dat jaar 1815 van enorm belang geweest. Na decennia van strijd trokken de overwinnaars tijdens het Congres van Wenen nieuwe grenzen op de landkaart: ze bedachten nieuwe landen en invloedssferen, waar ze nieuwe koningen op de troon zetten die na alle revolutie en geweld rust en orde moesten brengen. Elselina Versfelt was erbij en schreef erover. Haar Mémoires d’une Contemporaine verschenen in 1827-1828. De titel is veelzeggend: Memoires van een Tijdgenote, of herinneringen van een vrouw aan de belangrijkste personen uit de Republiek, het Consulaat, het Keizerrijk, etc. Het onderschrift luidt: ‘Ik heb de triomfen van de Republiek meegemaakt, ik heb de saturnalen van het Directoire bijgewoond, ik heb de glorie van het Consulaat en de grandeur van het Keizerrijk gezien en ik ben, zonder te doen alsof ik over een kracht en gemoedsgesteldheid beschikte die niet bij mijn sekse passen, getuige geweest van de overwinning in Valmy en drieëntwintig jaar later van de doodsstrijd in Waterloo.’ Deze memoires zijn waardevol als getuigenis van een opmerkelijke periode in de geschiedenis. De getuigenis van een vrouw nog wel, wat uitzonderlijk was. Er waren maar weinig vrouwen die zoals zij rondtrokken met het Franse leger én maar weinig vrouwen die boeken publiceerden. De verwevenheid van haar persoonlijke verhaal met de grote gebeurtenissen van die tijd maakten de memoires van La Contemporaine voor het publiek van toen fascinerend. Dat zijn ze voor de lezers van nu nog steeds. Ze beslaan acht delen, bij elkaar ruim 4000 pagina’s. Ze werden vertaald in het Duits en het Engels (ze schreef in het Frans). Niet in het Nederlands overigens; in haar geboorteland is ze bij het brede publiek nauwelijks bekend.
De vertalingen in deze biografie zijn van mijn hand. Ik ben zeker niet de eerste die aandacht besteedt aan Elselina Versfelt. Haar geschiedenis en persoonlijkheid hebben tot de verbeelding gesproken van vooral Franse, maar ook Nederlandse auteurs en makers van documentaires en tentoonstellingen. In Frankrijk verscheen in 1895 een drastisch ingekorte, herziene heruitgave van haar memoires van de hand van Jules-Napoléon Ney; in 1902 publiceerde Henri Lachize een mooi geïllustreerd, maar sterk geromantiseerd verhaal over haar leven; en in 2004 zorgde Napoleonkenner Jacques Jourquin voor de eerste (bijna) integrale heruitgave van haar memoires. In Nederland werden in 2022/2023 na vele jaren van stilte ineens twéé toneelstukken over haar gemaakt: een eenakter in het Amsterdamse Tapastheater met Iris Lind en Alfred van den Heuvel, en een amateurvoorstelling in haar geboorteplaats Lith, die plaatsvond in een circustent aan de oever van de Maas. Deze producties waren echter beperkt van opzet. Een vroege publicatie in Nederland was Elzelina, 85 jaar geleden geschreven door Jo van Ammers-Küller, voor de Tweede Wereldoorlog een bekend schrijfster. Van Ammers-Küller deed weliswaar bronnenonderzoek, maar wat ze schreef is een historische roman, met de nadruk op roman: de hoofdpersoon zucht, steunt en strijkt door heur haren, allemaal heerlijke details die ik als historicus niet wil beschrijven omdat ze niet te verifiëren zijn. Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw hebben in Nederland onder anderen Manita Toetenel en Gé Ostendorf-Reinders historisch onderzoek gepubliceerd in scripties en artikelen. Maar ook deze publicaties zijn minder breed opgezet dan de mijne.
Aan de memoires van La Contemporaine kleeft een probleem dat door elke onderzoeker wordt genoemd: Elselina Versfelt had een rijke fantasie. Ze schrijft dat ze in haar jeugd te paard, in mannenkleding, meetrok met het Franse leger en aanwezig was bij beroemde veldslagen, dat ze affaires had met beroemde generaals en geheime missies vervulde. In publicaties over haar, ook in publicaties van wetenschappers, worden al snel mooie woorden als spionne, courtisane en ‘vrouwelijke Casanova’ gebruikt. Het klinkt goed. Maar in hoeverre is alles wat ze beweert echt gebeurd?

[…]