Leesfragment: Nachtgevechten

11 juni 2025, door Miriam Toews

Bijna Vaderdag. Een moment om na te denken over wat vaders en vaderfiguren in je leven en de literatuur betekenen voor zonen en dochters. Een moment om bijvoorbeeld Miriam Toews’ Nachtgevechten (Fight Night), vertaald door Ineke van den Elskamp te lezen, een brief aan vader. Lees nu een fragment!

Swiv zit thuis, geschorst van school, omdat ze een advies van haar oma – ‘je bent een klein ding, je moet leren vechten’ – te letterlijk heeft opgevolgd. Haar moeder is hoogzwanger en een ‘lastige dame’. Oma Elvira neemt de scholing van haar kleindochter over met boeiend onderwijs in een onconventionele stijl. Oma Elvira vertelt graag grappige verhalen. Ze is streng religieus opgevoed, maar heeft zich altijd verzet tegen degenen die haar haar levensvreugde en haar onafhankelijkheid wilden ontnemen. Ze heeft alle tegenslag in het leven dapper het hoofd geboden. En zelfs nu haar gezondheid achteruitgaat vecht ze voor haar familie: voor haar partnerloze dochter en voor haar pittige negenjarige kleindochter Swiv. Aangemoedigd door de gezinstherapeut schrijft Swiv een brief aan haar afwezige vader. Swiv geeft haar oma en moeder de opdracht een brief te schrijven aan 'Gord', haar nog ongeboren zusje. ‘Je bent een klein ding,’ schrijft oma waarheidsgetrouw aan Gord, ‘en je moet leren vechten.’

Met de afwisseling tussen de uitbundige stem van de pientere Swiv en haar onstuitbare, koppige oma is Nachtgevechten een ontroerende liefdesbrief aan moeders en grootmoeders, en aan alle vrouwen die nog steeds vechten om hun leven te leiden zoals zij dat willen.

Lieve papa,

Hoe is het met je? Ik ben van school gestuurd. Weet je wat keuze-uur is? Het is mijn favoriete les. Ik doe keuze-uur in de Knutselhoek. Dat is een stuk van ons lokaal. We zetten er een veiligheidsbril op en halen spullen uit elkaar. Het is een beetje gevaarlijk. De eerste helft van de les halen we dingen uit elkaar en dan drukt de juffrouw op een bel. Dat betekent dat de tweede helft van de les begint en dat we de dingen weer in elkaar moeten zetten. Onzin natuurlijk, want het duurt veel langer om dingen in elkaar zetten dan om ze uit elkaar te halen. Ik probeerde het er met mama over te hebben, en die zei dat ik dan eerder dingen in elkaar moest gaan zetten, voor de juffrouw op de bel drukt, maar toen ik dat deed zei de juffrouw dat ik op de bel moest wachten. Ik vertelde de juffrouw over het probleem met de tijd maar mijn toon beviel haar niet, het was een vinnige toon, waar ik aan zou moeten werken. Mama is in haar derde kwart. Ze stort langzaam in. Gord zit gevangen in haar buik. Ik vroeg haar wat ze voor haar verjaardag wilde en ze zei een koude ipa en vakantie. Oma woont tegenwoordig bij ons. Ze staat met één been in het graf. Ik vroeg haar waar jij was en ze zei dat is de hamvraag. Ze zei dat ze opa mist. Tegen de tijd dat zij in de hemel komt is hij waarschijnlijk alweer vertrokken, zei ze. Mannen, zei ze. Ze komen en ze –
Vandaag begint onze neorealistische periode, zei oma vanochtend. Ze smakte gebakken aardappels op tafel, en een fles ketchup. Wat een pret! zei ze. Ze beweerde dat ik blauwe Nike-swooshes onder mijn ogen heb. Ze zei dat ik te weinig sliep. Hoe komt dat, Swiv? Nare dromen? Oma schrijft een brief aan Gord, want dat is de opdracht die ik aan haar en aan mama heb gegeven in onze redactievergadering. Ze geeft mij ook opdrachten. We zijn coredacteuren. Onze gezinstherapeut heeft gezegd dat we brieven moeten schrijven, maar mama zegt dat we geen geld meer hebben voor therapie als we toch alleen maar brieven moeten schrijven aan mensen die weg zijn. Oma zegt dat ze denkt dat het nuttig is. Ze zegt dat we net kunnen doen alsof we journalisten zijn, met ons eigen persbureau. Ze zegt dat brieven beginnen als brieven maar iets anders worden. Maar mama vertrouwt ze niet, net zoals foto’s. Ze haat foto’s. Ik wil niet gevangen worden in een moment!
Oma zegt dat snippers de enige waarheid zijn. Snippers van wat? vroeg ik haar. Precies! zei ze. Ze vroeg me waar ik vannacht over gedroomd had. Ik vertelde dat ik gedroomd had dat ik een afscheidsbrief moest schrijven met de woorden één en blauw. Na oba! zei oma. Dat wordt je opdracht voor vandaag, Swivchen! Ze heeft een geheimtaal. Ze vroeg niet eens voor wie de brief was. Oma slaat belangrijke details over omdat ze nog maar vijf minuten te leven heeft en die tijd niet wil verspillen aan het kleine plaatje. En als ik nou had gedroomd dat ik in mijn blootje buiten stond en mijn huis niet in kon? vroeg ik haar. Werd dat dan mijn opdracht? Na junges! zei ze. Dat is me vaak overkomen! Oma praat graag over het lichaam. Ze is dol op het hele lichaam, op alle hoekjes en gaatjes. Hoe kan je dat nou váák zijn overkomen? vroeg ik haar. Zo is het leven! zei ze. Maar je moet toch van jezelf houden. Da’s geen leven, zei ik. De hele tijd in je blootje op straat staan en je huis niet in kunnen? Wat een pret! zei ze. Ze zat haar pillen uit te tellen en lachte.
Daarna hadden we rekenen. Potlood in de aanslag! riep ze. Als je een puzzel van tweeduizend stukjes hebt van een amish-boerderij en je legt per dag drie stukjes van de puzzel, hoeveel dagen moet je dan nog blijven leven om hem af te maken? De rekenles werd onderbroken door de deurbel. Ball Game! riep oma. Het geluid van de deurbel is ingesteld op ‘Take Me Out to the Ball Game’, dat ik altijd met haar moet zingen in de zevende inning, zelfs als we de wedstrijd gewoon thuis kijken. Ik moet ook van haar gaan staan voor het volkslied aan het begin. Mama gaat niet staan voor het volkslied omdat Canada één grote leugen en plaats delict is.
Het was Jay Gatsby. Hij wil ons huis slopen. Ik liep naar de deur en deed open en zei: voor twintig miljoen mag je het hebben.
Hij zei: Kan ik je moeder spreken. Vorige keer zei je –
Vijfentwintig miljoen, zei ik.
Sorry, zei Jay Gatsby, ik wil graag je moeder –
Dertig miljoen dollar, kapitalist, versta je geen Engels? Ik knalde de deur dicht. Oma zei dat dat een beetje overkill was. Hij is bang voor de dood, zei oma. Ze zei het als een belediging. Hij is het spoor bijster! Jay Gatsby wil ons huis afbreken en een ondergrondse luxe doomsday-bunker bouwen. Jay Gatsby heeft een keer een huis op een tropisch eiland gekocht en toen moesten alle mensen die op het eiland woonden hun huis aan hem verkopen zodat hij het hele eiland voor zichzelf had om ecstasy te nemen en te yogaën met ex-fotomodellen. Alle fotomodellen moesten pillen van hem slikken waardoor hun poep goudkleurig werd en ging glinsteren. Mama vertelde dat hij valse spieren in zijn kuiten had laten zetten. Dat weet ze omdat ze hem een keer op straat voor de boekwinkel had zien staan en toen waren zijn kuiten superdun en drie dagen later waren ze dik en zaten er littekens op. Mama zei dat hij het ergens in Cleveland, Ohio, had laten doen, waar je ook je trut strakker kunt laten maken als je daar zin in hebt. Dan kan je de hele dag met je betere helft gaan zitten vapen met je gigantische namaakkuiten en je dichtgestikte gleuf en bespioneerd worden door je slimme thermostaat want dat is gewoon een wapen van de overheid dat ze alleen maar ‘groen’ noemen omdat dat beter verkoopt en door Alexa en dat soort onzin en mindfulness doen hahahaha en heel, heel blij zijn dat jullie met zijn tweeën nog te stom zijn om voor de duvel te dansen.
Zo praat mama. Het is waarschijnlijk niet waar. Ze liegt. Ze haat woorden als slim en creatief en seksualiteit en ze haat acroniemen. Ze haat bijna alles. Het is oma een raadsel hoe het mama is gelukt om zo lang te stoppen met schelden dat ze in verwachting kon raken van Gord. Dat vertelde ze. En ze zei dat het bezwangeren van mama net zoiets was als naar de rand van een actieve vulkaan kruipen terwijl je dacht dat hij inactief was. Ze zegt dat mama het emotionele werk voor de hele familie doet en alles tien keer erger voelt dan nodig is zodat de rest van ons normaal kan doen. Oma gelooft niet in privacy en vindt alles wat privé is lachwekkend omdat ze de jongste in een gezin van vijftien was. Na oba! zegt ze als je op de wc zit. Moet je jou nou zien zitten helemaal alleen in dat kamertje met je broek op je enkels, om te gillen gewoon! Oma’s vader was vergeten hoe al zijn kinderen heetten en gaf oma per ongeluk dezelfde naam als een van de oudere kinderen. Oma’s moeder legde oma bij wijze van anticonceptie zeven jaar naast zich in bed. Na zeven jaar kwam oma’s moeder in de overgang en was ze veilig, en toen kon oma de rest van haar jeugd op de gang gaan slapen.
Herinner je je die vrouw, die vriendin van me, die haar hoofd heeft geschonken aan de wetenschap? zei oma gisteren. Nou, ze is dood. Oma krijgt haast elke dag wel een telefoontje dat iemand die ze kent dood is. Vanochtend zat oma naar de hoogtepunten uit de wedstrijd van de Blue Jays te kijken en ze zei dat Vladimir Guerrero haar deed denken aan een goede vriendin van haar op de middelbare school, Tina Koop. Die stond altijd heel nonchalant bij de thuisplaat, helemaal niet in een slaghouding of zo, en sloeg elke keer een homerun. Ik zei: wauw, wat doet ze nu? Ze is dood, zei oma. Zo praat oma over haar vrienden en vriendinnen. Ze begint niet te krijsen. Ze huilt niet eens. Ze heeft het met haar vriendinnen aan de telefoon alleen nog maar over doodgaan. Oma’s vriendin Leona belde haar gisteren en zei: je zult het niet geloven maar Henry Wiebe wil zich nu opeens laten cremeren. Wat! zei oma. Dat is om te gillen! Weet je waarom? zei Leona. Nee, waarom? zei oma. Omdat het goedkoper is! Ze moesten hard lachen. En chiquer! Ze kwamen niet meer bij. Leona zei dat Henry Wiebe stiekem altijd al chic had willen zijn en toen kwam hij erachter dat iedereen die hij kende zich zou laten cremeren. Toen oma de telefoon had neergelegd vertelde ze dat het zo grappig was omdat Henry Wiebe zeker vijftig jaar tegen iedereen had verkondigd dat cremeren een zonde was, maar toen kwam hij oog in oog te staan met zijn sterfelijkheid en befaamde gierigheid en behoefte om chic te zijn en besefte hij dat hij geld kon besparen én chic kon zijn als hij zich liet cremeren. Maar dan is hij dood, zei ik, dus hoe kan hij dan chic zijn en geld besparen? Oma zei: daarvoor moet je Henry kennen.
Je merkt het direct als ze een telefoontje krijgt over dode vrienden want dan schenkt ze een extra schluks wijn in voor zichzelf voor de wedstrijd van de Raptors begint en zit ze lang naar me te staren en zegt ze gedichten voor me op ook al doe ik helemaal niks en zit ik gewoon met haar naar de wedstrijd te kijken. De doden zijn naakt en worden weer één / Met de man in de wind en de halve maan. Op de dagen dat ze de doodstelefoontjes krijgt probeert ze me vast te pakken als ik langs haar loop en ik weet dat ze een knuffel nodig heeft, maar ik haat het om altijd maar de belichaming van leven te moeten zijn. Als hun botten zijn schoongepikt, schoon en vergaan. Meestal maak ik een schijnbeweging naar rechts als ik langs haar stoel loop en grijpt ze mis omdat ze zo langzaam is, maar dan voel ik me rot en loop ik nog een keer heel langzaam voorbij zodat ze me kan vastpakken. Maar dan voelt zij zich rot omdat ze me probeerde vast te pakken toen ik niet vastgepakt wilde worden en pakt ze me juist níét vast en moet ik me min of meer bij haar op schoot laten vallen en mijn armen om haar heen slaan. Ze klopt al aan de hemelpoort, zegt ze, en daar heeft ze voor de volle honderd procent vrede mee. Als ze de pijp uit gaat moet ik haar gewoon in een weckpot stoppen en dan lekker gaan buitenspelen, zegt ze.