Het Athenaeum Boek van de Maand verschijnt 19 juni. Reserveer nu Joan Didions Notities voor John (Notes to John), vertaald door Koos Mebius. Lees de notitie over 27 september, een mooie thematische sessie, en bestel!

Wanneer Joan Didion vanaf december 1999 naar een psychiater gaat, besluit ze al haar intieme gesprekken met hem te noteren. Ze richt haar uitwerking van de sessies aan haar man, schrijver John Dunne. Op niet eerder vertoonde wijze geeft Didion inzicht in wat er in haar omgaat – de zorgen over haar (adoptie)dochter Quintana, haar eigen jeugd en opvoeding, het moederschap, hechting en separatie, de relatie met haar man, verslavingsthematiek, psychische kwetsbaarheid en het ouder worden.

Een uniek dagboek van een unieke auteur, waarin de thematiek van haar oeuvre geduid wordt.

• Lees Peter Hoomans over Notes to John
• Lees Lieve van Ommen over The Year of Magical Thinking
• Lees fragmenten uit
  • Het spel meespelen
  • Blauwe nachten
• Lees Fleur Speet over Het spel meespelen

27 september 2000

Ik zei dat ik veel had nagedacht over iets wat hij vorige week had aangekaart, wat erop neerkwam dat ik van Q verwachtte of verlangde dat ze dingen kon die ik zelf niet kon – dat ze in feite de ‘ik’ was die ik niet kon zijn. Een interessante gedachte, waar je op verschillende manieren tegen aan kon kijken. We kennen bijvoorbeeld allemaal ouders wier gevoel van eigenwaarde lijkt af te hangen van de prestaties van hun kinderen – hameren op de noodzaak van ‘op Harvard zien te komen’ is het bekendste voorbeeld daarvan. Ik had daar altijd minachting voor gevoeld en was er zelfs trots op geweest niet door dat soort streberigheid te worden gedreven. Dat hadden we niet gedaan, geen van beiden, het was voor ons gewoon niet belangrijk. Maar van een andere kant bezien had ik het natuurlijk toch wel gedaan – niet op zo’n duidelijke manier, maar ik had het wel gedaan. Ik was me daar op een bepaalde manier ook bewust van geweest. Ik weet nog dat ik dacht: wat geweldig, ze is geadopteerd en heeft mijn beperkingen niet geërfd, dus ze kan alles worden wat zij en wij willen.
Toen ik mijn gedachten daar nog wat nader over liet gaan, zei ik, vroeg ik me af of ik haar daarmee niet had gevraagd de persoon te zijn die ik niet kon zijn, of ik haar niet precies hetzelfde aandeed wat mijn vader mij had aangedaan. Een van de grote beproevingen uit mijn jeugd was samen met mijn vader bij familie op bezoek gaan, wat we erg vaak deden. Vooral bij de uitbundige, luidruchtige familie van zijn moeder voelde ik me totaal niet op mijn gemak. Er begon altijd wel iemand piano te spelen en te zingen, op te treden. Veel grapjes. Patsy, een nichtje dat ongeveer even oud was als ik, werd altijd goedkeurend een ‘dondersteen’ of ‘wildebras’ genoemd. Maar ik was extreem verlegen en in mezelf gekeerd, en door de confrontatie met die familieleden verstijfde ik volledig. Ik kon nauwelijks een woord uitbrengen. Waar mijn vader vervolgens woest om werd. De autorit naar het huis van mijn tante en terug was altijd een hel voor me: op de heenweg regende het aanwijzingen en waarschuwingen, en op de terugweg vermaningen. Waarom gaf ik niet gewoon antwoord als iemand me iets vroeg? Waarom was ik niet meer zoals Patsy? Patsy kon tenminste tegen een grapje! Mijn moeder zei indertijd weleens tegen me: ‘Ik begrijp niet waarom hij wil dat jij zo bent, hij is zelf ook niet zo.’ Maar vorige week drong het pas goed tot me door. Hij was zelf extreem verlegen. Hij was ook in zichzelf gekeerd. En desondanks was hij na de dood van zijn moeder door die familie opgevangen. Hij was er min of meer opgevoed. En hij moet zich altijd tot op zekere hoogte net zo hebben gevoeld als ik.
‘Hij voelde zich altijd een buitenstaander,’ zei MacKinnon. ‘Dat lot wilde hij jou besparen. Verlegenheid is erfelijk. Collega’s van me die zich daarmee bezighouden hebben aangetoond dat eventueel aanwezige verlegenheid al in de eerste uren na de geboorte kan worden vastgesteld. Raak je een verlegen baby aan, dan verstrakt-ie, deinst-ie terug. Het ligt vast in de neurologische structuur. Het is absoluut erfelijk.’
Maar hoe kan Quintana het dan hebben geërfd, vroeg ik.
‘Ten eerste kun je niet weten wat ze heeft geërfd. Op de tweede plaats: als je vanaf de geboorte voor een kind zorgt, draag je sommige eigenschappen van jou deels op dat kind over. Baby’s worden geboren met een bepaalde genetische aanleg, maar hun vroege omgeving bepaalt hun uiteindelijke ontwikkeling. Er is een bepaald gebied waarop je het verschil niet kunt zien.’
Maar nog even over dat andere, zei ik. Waar we het over hadden. Als ik dat tegenover Quintana deed, heb ik dan hetzelfde gevoel van teleurstelling op haar overgedragen dat mijn vader op mij overdroeg?
‘Als dat zo was, kon je er niks aan doen. Het ging niet met opzet, je deed het niet om haar te kwetsen. Zoals je vader het ook niet deed om jou te kwetsen.’
Ik zei dat we in het weekend met Quintana hadden gegeten en dat we daarna een keer met haar hadden gebeld. Aan tafel had ze gezegd dat ze zich na dat ontslag nog niet zo ‘super’ voelde als ze zich had voorgesteld, dat het nog niet ‘ingedaald’ was. Ik was er toen niet op ingegaan – omdat ik haar niet het gevoel wilde geven dat we haar met z’n tweeën op een of andere manier aanvielen – maar toen ik haar later aan de telefoon had en ze opnieuw iets dergelijks zei, had ik geopperd dat ze misschien eerst moest bijkomen van wat er allemaal was gebeurd voordat ze verdere plannen kon maken. En dat dat gevoel van blijdschap of bevrijding pas zou komen als ze alles weer op orde had en een nieuwe weg was ingeslagen.
‘Prima. Een goede zet, dat zal haar bijblijven. Omdat je het op een empathische manier hebt gebracht en niet zodanig dat ze het als een verwijt kan opvatten.’
Ik zei dat ik op zondag met haar naar de Blessing of the Animals- dienst in St. John the Divine zou gaan en dit onderwerp dan nader met haar hoopte te bespreken.
‘Hou die empathie er dan in. Ga haar niet voorschrijven wat ze moet doen, wat ze zou moeten doen. Je kunt mensen niet iets leren door ze iets voor te schrijven. Het is heel moeilijk om dat niet te doen. Het heeft iets tegenintuïtiefs. Het lijkt tegen de menselijke natuur in te gaan. Wat in feite inhoudt dat het ingaat tegen de manier waarop we zelf dingen hebben geleerd. Dit is een van de moeilijkste dingen die je tijdens je opleiding tot psychiater onder de knie moet krijgen. Bij de presentatie van mijn verslagen werd ik keer op keer met deze fout geconfronteerd. Ik had geprobeerd te zeggen wat er moest gebeuren. Waarop de patient was dichtgeklapt.’
Ik zei dat ik ook had nagedacht over mogelijke oorzaken waarom Quintana geen zelfvertrouwen had of het was kwijtgeraakt. Op school had ze dingen meegemaakt die haar zelfbeeld mogelijk een knauw hadden gegeven. Ik vertelde over haar problemen met begrijpend lezen, waardoor ze op Westlake in eerste instantie een achterstand had opgelopen. Toen dat eenmaal bijgetrokken was en de problemen verdwenen leken – ze zat inmiddels in de laatste klas – voelde ze zich super. Ik vertelde over het gesprek dat ik vanochtend met Dorothy LoCastro had, dat Dorothy had gezegd geen idee te hebben hoe ze een meisje van dertien meer zelfvertrouwen moest geven.
‘Onmogelijk,’ zei hij. ‘En een jongen van dertien ook niet. Pure ellende. Maar daarna knappen ze op. Net als Quintana blijkbaar. Het is altijd rond die leeftijd.’
Als ze dan later gaan studeren, zei ik, begint de ellende opnieuw. Ik zei dat ik ervan overtuigd was geraakt dat studeren eigenlijk een verschrikkelijk slecht idee is, tenzij het kind een grote zelfdiscipline aan de dag weet te leggen.
‘Dat ben ik volstrekt niet met je eens. Een universiteit opent als het goed is je blik op de wereld. Dat is altijd zo geweest, vooral als de algemene vakken er op orde zijn. Je ontdekt dingen waar je nog nooit van hebt gehoord. Ik heb het zelf niet op die manier mogen meemaken. Het waren de oorlogsjaren, en ik ging bij de marine en studeerde tegelijkertijd geneeskunde. Alles werd in twee jaar gepropt. Het was een soort snelcursus om artsen voor de marine klaar te stomen. Ik zat op Princeton, maar de echte Princeton-ervaring heb ik moeten missen. Wij kregen een marinehap op een metalen marinebord voorgeschoteld. Ik heb nooit een geschiedenisvak kunnen volgen, of literatuur, helemaal niets wat niet betrekking had op de opleiding tot arts. Dat mis ik nu. Vooral tijdens reizen. Ik merk dan dat ik niks weet.’
Ik zei dat Quintana niet naar een universiteit met een goed algemeen vakkenpakket was gegaan. Dat ze twee jaar op Bennington had gezeten en daarna naar Barnard was overgestapt, maar dat er op dat moment al enige schade was aangericht.
‘De meest structuurloze omgeving die je je maar kunt voorstellen. Zoals ik haar ken, was ze bij uitstek de verkeerde kandidaat voor zowel Bennington als Sarah Lawrence.’
Ik zei dat dat deels mijn fout was. Ik was zelf graag naar Bennington gegaan, maar dat mocht niet van mijn vader. En dus had ik haar toen ze nog op school zat aangeraden daar eens een zomercursus te volgen, die erg bij haar in de smaak viel. Iedereen droeg turnpakjes, ze rookten sigaretten en lazen Sartre, welke middelbareschoolleerling zou dat niet fantastisch vinden? En toen het moment daar was dat ze zich voor een vervolgopleiding moest aanmelden, duwde haar mentor haar zachtjes in die richting. Ze had matige cijfers. De mentor bleef herhalen dat ze elders weinig kans maakte. Wat volgens ons niet klopte – ze had beslist andere sterke punten – maar ze koos de weg van de minste weerstand, en dus werd het Bennington.
‘Ze had naar de meeste andere universiteiten kunnen gaan. Natuurlijk had ze andere sterke punten. Maar dat wilde er bij haar niet in.’
Ik zei dat we haar er na twee jaar van af hadden gehaald. En hadden gezegd dat ze naar Europa moest gaan. Maar toen ze zich in de mogelijkheden in Europa verdiepte stuitte ze op Barnard en wilde daar toen ‘absoluut naartoe’. Dus dat was geweldig, maar we konden ons – vooral onszelf dus – wel voor de kop slaan vanwege dat Bennington-avontuur.

Copyright © 2025, Didion Dunne Literary Trust
Copyright Nederlandse vertaling © 2025, Koos Mebius/ bv Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam