Leesfragment: De boekhandelaar van Gaza

10 februari 2026, door Rachid Benzine

19 februari verschijnt Rachid Benzines De boekhandelaar van Gaza (L’homme qui lisait des livres), vertaald uit het Frans door Ursula Teijink! Wij publiceren voor.

Een jonge Franse fotograaf reist af naar Gaza-Stad om een reportage te maken. Hij raakt in gesprek met een boekhandelaar en in ruil voor toestemming om de oude man te fotograferen, luistert hij naar diens levensverhaal: een verhaal van ballingschap, vlucht, ontheemding, politiek activisme, vaderschap en van het onmetelijke leed dat daaruit kan ontstaan. Een persoonlijke geschiedenis die onlosmakelijk verbonden is met het collectieve leed van de Palestijnen vanaf de stichting van de staat Israël in 1948 tot en met de oorlog in Gaza nu.

De boekhandelaar vertelt hem ook over zijn lievelingsromans, en over de verbindende kracht van het geschreven woord. Boeken vormen de rode draad in het levensverhaal van de oude man, en een onuitputtelijke bron van medemenselijkheid en troost.

De ontmoeting

Een doorsneedag. Gisteren hebben twee aanvallen het leven gekost aan vier jongetjes die niets ergers hadden gedaan dan een partijtje voetbal spelen op het strand. Je wordt wakker in de kamer waar je sinds gisteren verblijft. Het hotel zit vol met journalisten van de internationale pers. Je had liever bij een van de lokale bewoners gelogeerd. Maar je persagentschap heeft je ervan overtuigd dat je veiligheid voorop moet staan. Weinig woonwijken worden echt ontzien. Hele families verdwijnen omdat ze, zonder het te weten of juist welbewust, in de buurt van een clandestiene groepering wonen. Bij precisiebombardementen is de precisie helaas vaak ver te zoeken.
Het is de zoveelste wapenstilstand en dat zou je enkele dagen de tijd moeten geven om die alledaagse momenten vast te leggen, het soort foto’s dat je het liefst maakt, mijlenver van alle zucht naar sensatie. Je werkgever daarentegen geeft de voorkeur aan huilende kinderen tussen de brokstukken, gewonde soldaten bij een tank of door raketten stukgeschoten gebouwen. Voor gewone levens is er in de kranten geen plaats.

Je loopt je hotel uit. Het is ochtend. Het is vroeg, of misschien wel laat. Wat maakt het uit. Er wordt gezegd dat de tijd hier niet op dezelfde manier verstrijkt als elders. Hij gaat ofwel sneller voorbij of rekt zich uit, in een stroperig, eindeloos wachten. En ineens zou hij dan weer vliegen.
De zon werpt donkere schaduwen op de grond en de muren. Op een mooie, heldere plek worden de schaduwbeelden van voorbijgangers scherp afgetekend. Het is de eerste keer dat je deze stad ontdekt waarvan de beelden alleen maar vanuit het luchtruim lijken te komen. Op de stoep staan kraampjes waar klanten op afkomen tijdens dit moment van kalmte. In het licht spatten de kleuren eraf. Het rood van tomaten, het groen van verse kruiden, het geel van citroenen. De stalletjes lopen over van dit leven. Mensen verdringen zich eromheen met volle handen en intense blikken. Krijsende kinderen, bedrijvige vrouwen, beweging alom. De koopman is druk in de weer met wegen, een praatje maken, inpakken. Maar met iets wat een zekere afmatting verraadt. Misschien de moeite die elk gebaar kost. De man weet dat vrede hier altijd maar tijdelijk is. Dus verkoopt hij zo veel mogelijk, zo snel mogelijk. Alsof morgen voor altijd kan verdwijnen. Het alomtegenwoordige stof bedekt alles. De smaak van aarde, een droge keel.

[…]

Verbijsterd en ontmoedigd loop je door naar een wijk die minder hard getroffen is en waar dus meer handel wordt gedreven.
En in die staat van ontreddering krijg je hem in het oog, tussen de kraampjes van een bakker en een schoenmaker. Tegen de voorgevel liggen honderden boeken opgestapeld, de deur geeft toegang tot nog duizenden andere. En nog weer honderden boeken liggen gewoon op de stoep, op een tot op de draad versleten zeil. Hij zit met zijn rug tegen de gevel, alsof hij vergroeid is met deze plek. Met zijn neus in een boek lijkt hij wel een vergeten overblijfsel op een straathoek. Misschien is hij zestig. Zeventig op z’n hoogst. Hij is dun en broos, een man met een door de tijd uitgehold lijf, gevormd door de jaren. Enkele grijze lokken als een kroon op zijn voorhoofd. Zijn onregelmatig geknipte baard zit vol witte haren. Door die korte baardhaartjes ziet hij er zowel serieus als onverschillig uit. Van berusting heeft hij hangende schouders gekregen zoals je dat ziet bij mensen die te veel hebben meegemaakt en die ondanks alles doorgaan. Zijn huid is licht gebruind door de zon, maar heeft alle glans verloren. Zijn bril staat scheef. Het is een oude, met plakband opgelapte bril die slordig op zijn neus prijkt. Achter de glazen lijkt hij constant zijn ogen dicht te knijpen. Vanwege het felle licht of vanwege zijn gewoonte om dagenlang in boeken te turen.

De man slaat een bladzijde om, snuift de lucht ervan op, strijkt er met zijn hand over en duikt weer in de tekst. Hij draagt een eenvoudig overhemd met lange mouwen. Het is zo vaak gewassen dat er nog amper een kleur aan te ontdekken valt. Zijn broek van oud, grijs katoen zit vol lichte vlekken en stof van de straten van Gaza. Leren sandalen die al net zo versleten zijn als de rest van zijn outfit. Om hem heen lijkt de wereld stil te staan. Zijn lange, magere, bijna kromme vingers raken de bladzijden zachtjes aan, liefkozen de woorden. Ze dragen de sporen van een levenslang omslaan van pagina’s.
Naast hem staat een gebarsten glas met iets wat op thee lijkt, waar hij kleine slokjes van neemt. Hij drinkt langzaam, zonder er aandacht aan te besteden. Zijn smaakpapillen zijn ongetwijfeld gewend aan deze eigenaardige smaak die bij het dagelijkse leven van deze stad hoort. Af en toe zet hij zijn bril recht. Hij ziet je niet. Toch zit je maar zo’n tien meter bij hem vandaan op je knieën en kijk je al minutenlang naar hem. Je hebt je camera nog niet ingesteld. Je bent bang dit mooie moment te verstoren. In dit tafereel zit alles. Alles wat Gaza is geworden. Een oude boekhandelaar die zich nog aan zijn boeken vastklampt en die op een steenworp afstand van de verwoesting zit te lezen. Alsof woorden hem konden redden van het lawaai, het lijden, het langzame leegbloeden van de stad. Je zegt bij jezelf dat dit hét beeld is. Je hoeft niet verder te zoeken. Daar is het, vlak voor je neus.
Als je uiteindelijk besluit om op de ontspanner te drukken, valt je schaduw op zijn boek en merkt hij je op. Langzaam slaat hij zijn ogen op. Hij lacht naar je. Met enkele gebaren probeer je hem duidelijk te maken dat je hem op de foto wilt zetten. Dan antwoordt hij in goed beheerst, klassiek en licht verouderd Frans: ‘Weet u, een foto is niet niks. Ik ken u niet. U kent mij niet. Misschien is het wel zo aardig als we eerst de tijd nemen elkaar te leren kennen.’
Hij nodigt je uit naast hem te komen zitten. Langzaam legt hij zijn boek neer en biedt je een glas thee aan. ‘Ik zou vereerd zijn als u dit glas thee met mij wilde drinken.’
Dan legt hij je uit waarom hij zich zo ongemakkelijk voelt en waarom hij weigert. Op een foto leg je een mens op een bepaald moment vast, maar wat blijft er op dat beeld over van het leven van die persoon? Vooral als je niets over hem weet.
‘Gelooft u niet,’ voegt hij daaraan toe, ‘dat een portret mooier wordt als je weet welk verhaal erachter schuilgaat? Ik mag u wel. Deze plek lijkt u merkwaardig, wonderlijk en misschien zelfs buitenissig. U bent ongetwijfeld geïntrigeerd door de bescheiden boekhandelaar voor zijn winkeltje. Maar zit achter alles wat we zien niet een verhaal? Het verhaal van een leven. Van een heel volk soms. Denkt u niet, meneer de fotograaf, dat u naar mijn verhaal zou moeten luisteren? U legt het licht vast dat is vrijgegeven door het leven zelf, de contrasten en schaduwen van onze tragediën. Is dat niet waar het om draait bij het vereeuwigen van een levensmoment of van een heel bestaan? Weet u, het is niet voor niets dat sommige indianenstammen, wanneer ze hun gezichten op papier zagen, vreesden dat hun ziel gestolen was.’

[...]