Leesfragment: De reiziger

08 juni 2026, door Andrea Wulf

Vanaf vandaag in onze boekhandels en 24 juni in de Oude Lutherse Kerk: Andrea Wulfs nieuwe boek, De reiziger. Het uitzonderlijke leven van George Forster en zijn zoektocht naar de mens (The Traveller, vertaald door Nannie de Nijs Bik-Plasman en Arjanne van Luipen)! Lees nu een fragment.

Hij was een wonderkind, een wereldreiziger en een van de meest vooruitstrevende denkers van zijn tijd. Op zijn zeventiende zeilde hij met kapitein Cook naar de uithoeken van de bekende wereld, om daarna in Europa furore te maken als wetenschapper, schrijver en revolutionair.

George Forster (1754-1794) was een man die zijn tijd ver vooruit was: hij reisde naar de uithoeken van de bekende wereld en daagde het wereldbeeld van achttiende-eeuws Europa uit met radicale ideeën over gelijkheid en vrijheid. Hij werd tijdens zijn leven geprezen en kende Goethe, Benjamin Franklin, Mary Wollstonecraft en Alexander von Humboldt, maar is sindsdien grotendeels in de vergetelheid geraakt.

Met De reiziger zet Andrea Wulf Forster weer op de kaart als een van de grote visionairs van zijn tijd. Op zeventienjarige leeftijd sloot hij zich aan bij de ontdekkingsreis van kapitein Cook, een reis die hem zowel naar het ijzige Antarctica als de tropische eilanden van de Stille Zuidzee voerde. Hij bestudeerde de mensen en culturen die hij tegenkwam en keerde terug met een diep geloof in de gelijkheid van volken. Bij zijn terugkeer werd hij in heel Europa gevierd en gebruikte hij zijn roem om op te komen voor mensenrechten en te strijden tegen imperialisme, racisme en slavernij. Hij bewonderde sterke en ontwikkelde vrouwen en was trots op zijn dochters. Tegelijkertijd leidden zijn ideeën ook tot grote controverse, zeker toen hij ook de principes van de Franse Revolutie uit begon te dragen. De reiziger is een briljant portret van een buitengewone man die niet gebonden was aan plaats, nationaliteit of traditie – een man die zich niet richtte op wat ons onderscheidt, maar op wat ons verbindt.

Proloog

De rust werd ruw verstoord door een geweerschot.
Daarna heerste er stilte, gevolgd door opgewonden geluiden. Er kwam een man hun richting op gerend, maar zodra hij George Forster en zijn metgezel zag, maakte hij rechtsomkeert en verschool zich in een bosje. Andere eilanders die ze passeerden keken hen vol afschuw aan. Een vrouw beefde van angst. George begreep niet wat er aan de hand was, maar terwijl ze zich voorthaastten, gebaarden een paar mannen met hun armen zwaaiend dat ze snel naar het strand moesten gaan. Toen ze ten slotte het oerwoud uit liepen, troffen ze twee eilanders op de grond aan met een derde man in hun armen. Overal was bloed. George zag een schotwond vlak onder de ribben. ‘Marokee’, riepen de twee mannen en het was duidelijk dat dit ‘hij is vermoord’ betekende.
Een uur daarvoor had George dagdromend door het tropische woud gelopen. Hij had aan de afgelopen twee weken gedacht en aan de vele uren die hij met de eilanders had doorgebracht. Ze hadden maaltijden gedeeld van geroosterde yamswortels en heerlijke kokostaarten met een korst van gebakken banaan. Ze hadden elkaar woorden geleerd, namen uitgewisseld en geprobeerd te communiceren door te wijzen en te raden. Kleine jongens, sommige niet ouder dan een jaar of vijf, zes, vertoonden trots hun scherpschutterskunsten door met perfecte nauwkeurigheid rietstengels weg te schieten alsof het pijlen waren en de mannen demonstreerden hun precisie met pijl-en-boog. In de vroege avond vlak voor zonsondergang ontstaken de eilanders vuren en begonnen de vrouwen het eten te bereiden. Om hen te vermaken zong George Duitse en Engelse liedjes en als wederdienst zongen zij harmonieuze plechtige melodieën en speelden ze op een fluit gemaakt van acht rietjes. Het was alsof ze allemaal ‘lid van één grote familie’ waren, zei hij.

Gezicht op Tanna toen de Resolution daar in augustus 1774 voor anker ging

Hij had zich in harmonie met de wereld gevoeld. Het was een warme dag, maar een zacht briesje had de hitte getemperd toen George over het eiland rondzwierf. Af en toe had de dichte vegetatie van verstrengelde bomen, takken, bladeren, klimplanten en epifyten zich geopend en had hij een glimp opgevangen van een brede vallei met daaromheen lage heuvels en tal van plantages. Her en der stonden open rieten hutten met daken die aan twee zijden tot aan de grond doorliepen en er stegen smalle rookzuilen op van de kookvuren. Een eilander bewerkte neuriënd een kleine akker. Sommige dorpelingen zaten in de schaduw van hoog oprijzende vijgenbomen, terwijl andere yams plantten of met boomtakken in de grond groeven. In het gefilterde licht onder grote palmen groeiden met gouden fruit beladen bananenbomen en op lapjes ontgonnen grond stonden kaarsrechte stengels suikerriet.
Het was 19 augustus 1774 en dit was Tanna, een tropisch eiland in de Vanuatu-archipel in de Stille Zuidzee, ruim 1600 kilometer ten noorden van Nieuw-Zeeland. De negentienjarige George Forster was de assistent-naturalist en tekenaar op de Resolution van kapitein James Cook. Twee jaar nadat ze uit Engeland waren vertrokken en tienduizenden kilometers hadden gevaren naar de zuidpoolcirkel, Nieuw-Zeeland, Tahiti, Tonga en andere eilanden in de Stille Zuidzee, waren ze begin augustus aangekomen op Tanna, de eerste Europeanen die een bezoek brachten aan het eiland.
En toen was daar het geweerschot.
Het strand op stormend probeerde George te begrijpen wat er was gebeurd. Het was moeilijk om wijs te worden uit de verschillende verhalen die de bemanning van de Resolution hem vertelde, maar kennelijk had de dode man de waarschuwingen van een zeesoldaat die het strand bewaakte in de wind geslagen. Toen de Resolution bij Tanna was aangekomen, had Cook zijn gebruikelijke handelswijze gevolgd en twee strepen in het zand getrokken om een gebied af te bakenen dat de bemanning zou gebruiken om daar met hun sloepen aan land te gaan. Cook had getracht de eilanders uit te leggen dat die streep een grens was die ze niet mochten oversteken. Dus toen er een man naar de streep was gelopen, had de zeesoldaat die op wacht stond hem teruggeduwd. Onverschrokken was de eilander weer naar voren gelopen, om vervolgens nog harder teruggeduwd te worden. Toen struikelde hij, maar hij bleef overeind en zette een pijl op zijn boog. Voordat hij kon aanspannen had de zeesoldaat hem echter al neergeschoten.
George was geschokt. ‘In plaats van de vele onbezonnen daden die we op onze route op vrijwel elk eiland hadden begaan hier weer goed te maken,’ klaagde hij, ‘hadden we er moedwillig het toneel van de grootste onmenselijkheid van gemaakt.’ Waarom zou je een onschuldige man doden omdat hij over een arbitraire streep in het zand was gestapt? Had de eilander niet simpelweg geweigerd zich op zijn eigen eiland door een vreemdeling de wet te laten voorschrijven? Maar George was er getuige van geweest hoe de bemanning van de Resolution in de twee jaar daarvoor de inheemse mensen die ze tegenkwamen tegemoet was getreden, en was niet verbaasd. Ze gebruikten hun musketten om hen te intimideren en er waren verschillende eilandbewoners gedood. Meer nog waren er gewond geraakt. De Europeanen brachten dood en verderf, schreef George later, en hij kon alleen maar hopen dat ‘de betrekkingen die sinds kort bestaan tussen Europeanen en de oorspronkelijke bewoners van de Stille Zuidzee-eilanden tijdig worden verbroken’.
Weinig Europeanen benaderden inheemse mensen zo onbevooroordeeld. De meeste ontdekkingsreizigers bekeken hen in het beste geval vanuit een arrogant perspectief, en in het ergste met botte weerzin. Overal ter wereld waren ze tot slaaf gemaakt, uitgebuit en vermoord. In een tijdperk waarin de meeste Europeanen inheemse mensen beschouwden als minderwaardige wezens, en soms zelfs als beesten, is de houding van George Forster een lichtpunt in de duisternis van de koloniale geschiedenis.
In die tijd was racisme zo diep geworteld in de westerse maatschappij dat zelfs Immanuel Kant, de beroemdste filosoof van zijn tijd, artikelen publiceerde waarin hij verkondigde dat zwarte mensen een inferieur ras waren en dat ze ‘van nature geen gevoel hebben dat het belachelijke ontstijgt’. George Forster daarentegen was van mening dat alle mensen gelijkwaardig waren en hetzelfde respect verdienden. Goed en kwaad had je in alle samenlevingen. De wereld was niet zwart of wit, legde hij uit, noch duidelijk verdeeld in deugdzaam of immoreel, maar was juist een ingewikkeld tapijt geweven van de vele schakeringen van mensenlevens.
Als vrijdenker die zijn tijd ver vooruit was, was hij een van de eersten die sprak over wat we tegenwoordig mensenrechten noemen en geloofde hij in het belang van onze gemeenschappelijke menselijkheid, ongeacht kleur, cultuur of gender. Aan zijn beste vriend Samuel Thomas Soemmerring schreef hij: ‘Wat is tolerantie, waarvan we zulke vurige pleitbezorgers zijn, anders dan het naast elkaar bestaan van verschillende meningen?’

Tegen de tijd dat hij begin twintig was, werd George Forster in heel Europa geroemd. Koningen, dichters, wetenschappers en revolutionairen wilden hem ontmoeten en vroegen hem om advies. Toen ik Rebelse genieën en De uitvinder van de natuur aan het schrijven was en onderzoek deed, werd ik nieuwsgierig naar hem. Hij was een goede vriend van Caroline Michaelis-Böhmer-Schlegel-Schelling (een hoofdfiguur uit het eerstgenoemde boek) en een mentor van Alexander von Humboldt (het onderwerp van de laatstgenoemde titel). ‘Al een halve eeuw, waar mijn rusteloze, veelbewogen leven me ook bracht, zeg ik tegen mezelf en anderen wat ik te danken heb aan mijn leraar en vriend Georg Forster,’ zei Humboldt in 1858 op achtentachtigjarige leeftijd. Iedere man die werd bewonderd door de briljante Humboldt en de indrukwekkende Caroline was een onderzoek waard, maar het was George Forsters eigen stem die me dit verhaal heeft binnengezogen. Zo vroeg ik me door zijn beschrijving van de moord op het strand van Tanna af hoe iemand die was grootgebracht in een van racisme doordrenkte samenleving in staat was andere culturen met zo’n onbevooroordeelde geest te aanvaarden. En in de brieven aan zijn vrouw laat hij zien dat hij vooruitstrevender was dan veel mannen van nu. ‘Heel veel mannen lijken in de waan te verkeren dat alleen hun eigen intuïties gezond verstand zijn,’ schreef hij in hun verkeringstijd. ‘Ik ken dat onrechtvaardige verschil tussen de geslachten niet.’ Tegenwoordig zou hij een feminist genoemd worden en ik wilde begrijpen waarom hij ook in dit opzicht in staat was de conventies van zijn tijd te overstijgen.
Uit George Forsters brieven komt het beeld naar voren van een man die eerlijk was tegenover zichzelf en de buitenwereld. Hij was een man met compassie die vreugde en inspiratie vond in anderen. ‘Ik dank God dat er zoiets heerlijks als menselijke liefde is in deze wereld,’ zei hij. ‘Ze verheft ons; ze verbindt ons, hoe ver we ook bij elkaar vandaan zijn; het is het troostrijkste, gelukkigste gevoel ter wereld!’ Zijn woorden hebben een urgentie en directheid die ik in eerder onderzoek zelden ben tegengekomen. Hij verafschuwde hypocrisie en nam geen blad voor de mond: ‘Niets is zo onweerstaanbaar als de waarheid.’ Anders dan de meeste mannen van zijn tijd was hij open over zijn gevoelens en liet hij verdriet en zwakheid toe – ‘pijnlijke gevoelens van eenzaamheid’ en ‘ik voel ook leemtes in mijn hart’ – ongepolijste emoties op papier. Wie was deze achttiende-eeuwse man die te modern leek voor zijn tijd?
Ik ben mijn zoektocht naar George Forster begonnen in bibliotheken en archieven met vele duizenden brieven, bladzijden en woorden om zijn gedachten, ideeën en dagelijks leven bloot te leggen, maar omdat hij een reiziger was, heb ik ook mijn koffers gepakt en ben ik hem achterna gereisd door Europa en de Stille Zuidzee. Ik verkende Europese steden met oude kaarten en gravures om zo uit te zoeken waar hij had gelopen, gewoond en gewerkt, maar ik waagde me ook verder weg.
Op een gegeven moment voer ik in een uitleggerkano met zeilen op de branding af van het rif van Tahiti. Hoewel ik er naar mijn smaak veel te dichtbij was, voelde het wel heel toepasselijk omdat de Resolution daar bijna schipbreuk had geleden. Om de natuur in me op te nemen en de plek te ervaren waar hij in 1773 had gelopen, heb ik een trektocht van meerdere dagen gemaakt door de Queen Charlotte Sound in het noordelijke deel van het Nieuw-Zeelandse Zuidereiland. Ik was niet voorbereid op het schitterende onwereldse van de bossen en daardoor realiseerde ik me hoe vreemd het voor hem geweest moet zijn, tweehonderdvijftig jaar geleden. Ik heb vijf fantastische dagen doorgebracht in de Dusky Sound op het zuidelijke puntje van het Zuidereiland, een plek zo wild en afgelegen dat het landschap er niet wezenlijk is veranderd sinds George Forster daar verbleef. Het was er koud, nat en schitterend. Ik zag de stronken van de bomen die de bemanning van de Resolution had geveld om hun observatoriumtent op te zetten en bij het natuurlijke haventje waar ze voor anker waren gegaan, zag ik zelfs de boom die ze als loopplank hadden gebruikt, die nog steeds bijna horizontaal boven het water hing, net zoals William Hodges, de kunstenaar van de expeditie, hem had geschilderd. Ongelooflijk eigenlijk dat die er nog steeds is. Voor mij botsten op die momenten tijd en ruimte.
Alles in De reiziger is gebaseerd op de werken, dagboeken en brieven van George Forster en die van zijn tijdgenoten, vrienden, familie en vijanden. Niets is bedacht of verzonnen, maar door naar de plekken te reizen die George in zijn jonge jaren hebben gevormd, kan ik hem nu beter begrijpen. Daardoor besefte ik ook hoezeer hij een nomade was, nooit ergens echt thuis, maar wel een van de redenen dat hij zo bereidwillig het ‘anders zijn’ van anderen accepteerde.
Hij was een reiziger, in lichaam en geest, iemand die grenzen overstak, werelden droomde, scheidslijnen doorbrak, naar waarheid zocht, met woorden schilderde en in menselijkheid geloofde. Hij was een reiziger zonder wortels die hem verankerden op een plek, op zijn kluit aarde, een nergens bij horen dat hem in staat stelde ruimer te denken en toleranter te zijn dan de meesten van zijn tijdgenoten. Hij onderschreef geen bepaalde wijsgerige school of ideologie, en had evenmin het gevoel dat hij bij een land hoorde. Niet gebonden aan een plek, volk of gevestigde orde, kon hij zich bevrijden van vooringenomenheid. Het enige wat hij wilde, zei hij, was ‘meer licht werpen op de aard van de menselijke geest’.
De waarnemingen die hij als jongeman deed op de reis van de Resolution schilderden een portret van de wereld als een wereld van verbindingen in plaats van scheidslijnen, en de kern van De reiziger is George Forsters zoektocht naar wat ons bijeenhoudt in plaats van wat ons scheidt. Er zat eenheid achter deze ‘prachtige manifestatie van de verscheidenheid’ van ’s werelds volken en culturen, zei hij. Hij schreef niet vanuit de verheven hoogten van een ivoren toren, maar als een ontdekkingsreiziger met een diepe liefde voor de mensheid en baseerde zijn ideeën op observatie en ervaring, maar ook op gevoelens. Hij daagde een aantal grote denkers van zijn tijd uit – Rousseau, Kant en Buffon – en werd in heel Europa op handen gedragen. Hij stond pal achter de idealen van de Franse Revolutie en werd een van Duitslands toonaangevende revolutionairen. ‘Je bent óf voor absolute vrijheid, óf voor absolute tirannie,’ verklaarde hij, ‘daar zit niets tussen.’ Zijn droom was niets minder dan een nieuwe werkelijkheid, een hoopvolle toekomst vrij van despotisme, geregeerd door gelijkheid en vrijheid in plaats van koningen en koninginnen.
George Forster begon zijn zoektocht naar onze gemeenschappelijke menselijkheid zo’n tweehonderdvijftig jaar geleden, benadrukkend dat wij, als soort, het recht op gelijkheid en vrijheid delen. Wie hij ook ontmoette – Maori’s, Russen, Tahitianen, Fransen, Tonganen, Engelsen, Duitsers of mensen van Paaseiland – hij was zich bewust ‘van de rechten die ik deel met elk individu onder hen’. Mensen mogen er dan anders uitzien of een andere cultuur of waardestelsel hebben, maar in wezen zijn we allemaal hetzelfde.
De verscheidenheid en eenheid van het mensdom is als muziek, schreef George Forster, en onze enorme diversiteit ‘maakt van alle individuele akkoorden een harmonieuze compositie’. Het is onze moraliteit, hoe we met elkaar omgaan, die ons menselijk maakt. Het nastreven van geluk alleen was niet genoeg, zei hij, want ‘de echte leidraad voor hoe we moeten leven is menselijke waardigheid’.
Dit is zijn verhaal.

[…]