Vanaf vandaag in onze boekhandels: René ten Bos' nieuwe boek Solidariteit. Een kleine filosofie! Lees nu hoofdstuk 1.

Wat betekent solidariteit in een tijd waarin iedereen over verbinding spreekt, maar we ons zelden werkelijk verbonden voelen? In Solidariteit. Een kleine filosofie onderzoekt René ten Bos hoe dit ooit revolutionaire begrip veranderde in een leeg moreel cliché. Met zijn kenmerkende mix van filosofie, literatuur en verbeelding laat hij zien dat ware solidariteit niet in regels of beleid schuilt, maar in het besef van onze gedeelde kwetsbaarheid.

Ten Bos neemt de lezer mee van het Romeinse recht tot de Franse Revolutie, van Melvilles Bartleby tot wombats die tijdens bosbranden hun holen delen. Onderweg toont hij dat solidariteit niet zozeer een ideaal is, maar een ervaring: iets vloeibaars, melancholisch en tegelijk hoopvol.

Met humor en een scherp oog voor paradoxen schrijft Ten Bos over samenleven in een wereld die steeds individualistischer wordt. Solidariteit is een prikkelend en troostrijk essay over wat mensen – en misschien zelfs alle levende wezens – met elkaar verbindt. Een boek dat laat voelen wat we vaak vergeten: dat we allemaal drijven in dezelfde rivier.

• Lees ook Miriam Rasch over Bureaucratie is een inktvis
• Lees ook fragmenten uit
  • Meteosofie
  • Extinctie
  • Het volk in de grot
• Bekijk ook een avond met René ten Bos bij SPUI25:
  

1

Eén voor allen, allen voor één

Chiasmen

Ook al hadden ze het woord nog niet bedacht, de Drie Musketiers wisten al wel wat solidariteit was. Eén voor allen, allen voor één. Niets meer en niets minder. Het is een slogan die Alexandre Dumas (1802-1870) mogelijk van Shakespeare heeft gepikt. In diens lange en treurige verhaalgedicht The Rape of Lucrece (1594) kan men de woorden ‘One for all, all for one’ aantreffen. Shakespeare bedacht het, maar Dumas streek met de eer.
Zoals altijd met slogans, moet je ook deze niet te veel willen interpreteren, zeker niet als ze geformuleerd zijn als een chiasme: een zin waarvan het eerste deel in het tweede deel omgekeerd gespiegeld wordt. In goed Nederlands spreekt men van een kruisstelling. De oude retorici wisten al dat de omgekeerde herhaling bijzonder effectief is. We voelen de behoefte niet om de waarheid ervan ter discussie te stellen, want andere mogelijkheden worden door de omkering uitgesloten. Kijk maar eens naar de volgende bekende voorbeelden:

We vergeten wat we moeten onthouden, maar onthouden wat we moeten vergeten.

Vraag niet wat het land kan doen voor jou, maar wat jij voor het land kunt doen.

Je kunt een kind wel uit de oorlog halen, maar de oorlog niet uit een kind.

Schrijvers, politici en marketeers hebben altijd gebruikgemaakt van chiasmen. Filosofisch ingestelde geesten hebben er ook een handje van:

Waarom bang zijn voor de dood? Als de dood er is, ben ik er niet, en als ik er ben, is de dood er niet.

Of om het weer terug te brengen naar ons thema:

Er is geen stabiliteit zonder solidariteit en geen solidariteit zonder stabiliteit.

Door de omkering van het eerste deel in het tweede deel krijgt het chiasme een tautologisch effect. Het produceert de schijn van een onoverkomelijke waarheid. Door zijn kernachtigheid tart het iedere kritische interpretatie. De kracht ervan zie je of zie je niet. Het chiasme is even vanzelfsprekend als onweerlegbaar voor degene die het ziet. Wie het niet direct ziet, doet er goed aan er verder geen aandacht aan te besteden.
Toch hebben velen geprobeerd de slogan van de Drie Musketiers te duiden. Het gaat dan bijvoorbeeld om de vraag of wat voor de komma staat, ‘één voor allen’, makkelijker is te realiseren dan wat na de komma staat, ‘allen voor één’. Natuurlijk hebben sommigen ook precies het omgekeerde voorgesteld: ‘allen voor één’ is makkelijker te realiseren dan ‘één voor allen’. Allemaal een kwestie van psychologie (‘Hoe krijg je een eenling zo gek zich in te spannen voor het geheel?’) of politiek (‘Hoe krijg je het geheel zo gek zich in te spannen voor de eenling?’). Er is daarnaast ook discussie over de verhouding tussen ‘één’ en ‘allen’. Kun je ze wel zo radicaal tegenover elkaar plaatsen? Wat als je ‘één’ of ‘allen’ vervangt door ‘weinig’? De logica van kwantificators is vaak verrassend ingewikkeld. Tegenwoordig wordt ook vanuit de speltheorie nagedacht over de vraag of de slogan empirisch bewezen kan worden.
Hoe het ook zij, de Drie Musketiers hebben een omschrijving van solidariteit gegeven die de tand des tijds opvallend soepel heeft doorstaan. De vele verfilmingen van de roman van Dumas zullen daar zonder twijfel aan hebben bijgedragen.

Hoerawoord

Solidariteit is tegenwoordig een hoerawoord. Iedereen, nou ja, bijna iedereen spreekt er in positieve termen over. Politici, bestuurders, academici, mensen in de gezondheidszorg, voetbalsupporters, mensen op straat, mensen in de buurt … — overal is solidariteit een groot goed, een waarde zelfs. Dat is, gezien de geschiedenis van het woord, verbazingwekkend te noemen. Ooit, bijvoorbeeld bij de oprichting van de Europese Gemeenschap in de jaren vijftig van de vorige eeuw, werd het woord ‘solidariteit’ simpelweg gebruikt om ‘wederzijdse afhankelijkheid’ aan te duiden. Men sprak van een ‘de-facto-interdependentie’ tussen de kandidaat-lidstaten. Het inzicht dat Duitsland, Frankrijk, Italië en de Benelux-landen op elkaar aangewezen waren, dwong de staten tot samenwerking en leidde in 1951 tot de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, de voorloper van de huidige Europese Unie. Het inzicht dat deze interdependentie onontkoombaar was, werd niet gezien als een morele verantwoordelijkheid. Het vertegenwoordigde, anders gezegd, niet zozeer een waarde, maar een op zich neutrale stand van zaken waar evenwel een deontisch effect van uit zou kunnen gaan. De constatering dat iets het geval is, leidt tot het besef dat daar allerlei plichten uit voortvloeien.
Dat ‘solidariteit’ een hoerawoord heeft kunnen worden, hangt vooral samen met de toenemende moralisering die er langzaam maar zeker, over de jaren heen, is ingeslopen. De feiten worden steeds meer verdrongen door de morele plicht. Daarmee wil niet gezegd zijn dat het begrip ‘solidariteit’ niet al eerder in morele registers te vinden was. We zullen daar verderop nog op terugkomen. Wat wel gezegd wil zijn, is dat tegenwoordig het idee dat er ook een feitelijke in plaats van een morele solidariteit is, amper belangrijk of geloofwaardig wordt gevonden. Als het om solidariteit gaat, heeft in de aloude filosofische strijd tussen feit en waarde, tussen is en ought, het feitelijke het onderspit gedolven. We hebben de waarde wel, maar zijn nauwelijks in staat dit nog geloofwaardig te verbinden met de feiten. In het derde en ook in het vijfde hoofdstuk wordt op deze problematiek — de kloof tussen feitelijke en morele solidariteit — uitvoeriger ingegaan.
Kortom, wat rest is een hoerawoord zonder al te veel verankering in de feiten. Het is met hoerawoorden als met slogans: we durven ons er niet hardop tegen uit te spreken. Dat geldt ook voor woorden als ‘transparantie’, ‘respect’, ‘vrijheid’, ‘openbaarheid’, ‘lhbtqia+’, ‘duurzaamheid’, ‘agiliteit’ of ‘vitaliteit’. Wie deze woorden uitspreekt, laat zien aan de goede kant van een nogal denkbeeldige scheidslijn tussen goed en kwaad te staan. Dat die woorden zelf vaak een wat vage betekenis hebben, laat onverlet dat mensen, de meeste mensen althans, zich graag binden aan dergelijke woorden. Dat neemt niet weg dat hoerawoorden ook makkelijk in diskrediet kunnen raken. Niet iedereen gelooft een minister die zegt dat de gasleiding over het eiland Schiermonnikoog ‘met respect voor de natuur’ zal worden aangelegd. En ook een uitdrukking als ‘lhbtqia+’ wordt niet overal als hoerawoord omarmd, om het maar zachtjes uit te drukken. Een politicus die vrolijk meedanst in de gayparade is nog niet meteen iemand, zeker niet in tijden van bezuiniging, die daadwerkelijk de strijd aanbindt met seksuele discriminatie.
Dat neemt allemaal niet weg dat de term ‘solidariteit’ zich ook in 2025 echter in een blijvende populariteit mag hullen. Wie zich, zoals de conservatief-liberale Amerikaanse filosoof Nicholas Capaldi (geb. 1939), tegen solidariteit uitspreekt, loopt het risico niet serieus te worden genomen. Toch is het interessant om hier even bij deze Capaldi te blijven stilstaan. Hij vindt dat solidariteit per definitie ten koste gaat van individualiteit. Als je kijkt naar de discussies over solidariteit, zo stelt hij, dan zie je dat het woord vooral een excuus voor zwakkelingen is om geen individuele verantwoordelijkheid te nemen. Burgers, zo vervolgt hij, moeten altijd aangemoedigd worden die verantwoordelijkheid wel te nemen, ook al is dat soms moeilijk. Het gaat hier om niets minder dan de basis van de vrije samenleving zoals de filosoof uit New Orleans die voor ogen staat. Solidariteit is volgens hem een directe bedreiging voor de vrije wereld. Krachtige individualiteit is volgens Capaldi de antidosis. Waar wordt die antidosis geproduceerd? Het antwoord is: in ouderwetse familiebanden. Als deze weer in ere worden hersteld, hoeft de staat of het recht verder niets meer te doen, omdat de burgers dan sterk en robuust zijn, iets waardoor het hele idee van solidariteit van nul en generlei waarde zal zijn.
In tijden waarin solidariteit een hoerawoord is geworden, wordt dergelijke onversneden kritiek op solidariteit niet erg gewaardeerd. Zelfs Donald Trump (geb. 1946), iemand van wie je dat niet verwacht, pleit in zijn inaugurele rede van 10 januari 2017 voor solidariteit:

We must speak our minds openly, debate our disagreements honestly, but always pursue solidarity.

Capaldi, die bekendstaat als een ‘academische trumpist’, zal zich aan deze woorden hebben geërgerd. Maar ook de huidige Amerikaanse president omarmt kennelijk het hoerawoord. Of hij erover nagedacht heeft, is een andere kwestie. Het punt is dat iedereen met hoerawoorden aan de haal gaat. Om het positiever te zeggen: er zijn zoveel verschillende, bijna altijd positieve betekenissen die aan ‘solidariteit’ gegeven worden, dat zelfs mensen van wie we dat niet verwachten het woord in alle liefde omarmen. Ondertussen zien we, ondanks de heldere richting die de Drie Musketiers ons wezen, door de bomen het bos niet meer.

© 2026 René ten Bos | Boom