De jury schrijft:

‘Meulenbelt is er diep van doordrongen dat beschrijven altijd plaatsvindt vanuit een positie, vanuit een lichaam dat betekenissen krijgt opgedrongen op grond van klasse, gender, etniciteit, gezondheid en vanuit een geest die beheerst wordt door taboes, ideologie en de afwas die nog gedaan moet worden. De taal die Meulenbelt in De schaamte voorbij begint te ontwikkelen, is daarom niet afstandelijk, analytisch en schijnbaar neutraal, maar direct betrokken, synthetiserend en bewust subjectief.’

• Lees een fragment uit Alle moeders werken al
• Lees ook Doortje Smithuijsen over Alle moeders werken al
• Lees collega Iris Kater Mirsalari's een lemma over De schaamte voorbij voor literatuurgeschiedenis.org

Anja Meulenbelt schreef meer dan vijftig romans, reisverhalen en manifesten. Toch dankt zij haar grote bekendheid nog steeds aan het boek De schaamte voorbij (1976) over een vrouw die zich ontworstelt aan de ondergeschikte rol die haar steeds weer wordt toebedeeld in haar relaties met mannen. 

Het boek vangt aan op het moment dat zij net verlaten is door een vrouw, die het gezinsleven toch boven de affaire verkiest. Meulenbelt beschrijft de hobbelige weg naar vrijheid van de vrouw, een zij zelf ook aflegde, de ondertitel luidt niet voor niets Een persoonlijke geschiedenis. Het boek werd een icoon voor de tweede feministische golf. Meulenbelt zelf was betrokken bij de oprichting van de Feministische Uitgeverij Sara.

Een nieuwe, feministische literatuur

De literaire kritiek wist zich geen raad met het boek: was het een roman of een autobiografische roman of een egodocument? Tot die tijd had niemand in Nederland zo expliciet geschreven over de seksualiteit en vrijheidsdrang van de vrouw. Literatuurwetenschapper Maaike Meijer typeerde het boek als ‘een hedendaags sprookje met een utopische dimensie’. Bijzonder aan De schaamte voorbij is dat het niet alleen de benarde situatie van vrouwen laat zien, maar dat er daadwerkelijk een ontsnapping plaatsvindt, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het werk van de eveneens feministische generatiegenoot Hannes Meinkema, waarin veel vrouwen toch niet uit het huwelijk en gezinsleven durven te breken.

Jaren later schreef Hugo Brems in zijn literatuurgeschiedenis Altijd weer vogels die nesten beginnen over de periode 1945-2005 dat De schaamte voorbij laat zien ‘dat sommige boeken zowel binnen als buiten de literatuur functioneren en dat zij de scheidingslijnen tussen de hokjes doen vervagen’.

Activisme

Meulenbelts activisme beperkt zich niet tot de strijd voor vrouwenrechten. Ze spreekt zich ook uit tegen racisme en klassendiscriminatie, was zelfs een tijdje Eerste Kamerlid voor de SP. Ook komt ze op voor de Palestijnen, sinds ze ruim dertig jaar geleden voor het eerst naar Gaza afreisde op uitnodiging van Artsen zonder Grenzen. In 2023 was Meulenbelt dan ook een van de eerste Nederlandse schrijvers die zich uitsprak over het geweld tegen de Palestijnen, waar ze in 2024 het boek Nooit meer is nu over schreef.

Onlangs verscheen een jubileumeditie van De schaamte voorbij, gelijktijdig met de memoires van Meulenbelt. 

De P.C. Hooftprijs is de voornaamste oeuvreprijs voor Nederlandse literatuur. Aan de prijs is een bedrag verbonden van € 60.000. De afgelopen jaren wonnen Maarten 't Hart (2025), Astrid Lampe (2024), Tijs Goldschmidt (2023), Arnon Grunberg (2022), Alfred Schaffer (2021), Maxim Februari (2020), Marga Minco (2019), Nachoem Wijnberg (2018), Bas Heijne (2017), Astrid Roemer (2016), Anneke Brassinga (2015), Willem Jan Otten (2014), A.F.Th. van der Heijden (2013), Tonnus Oosterhoff (2012), H.J.A. Hofland (2011) en Charlotte Mutsaers (2010). Eerdere winnaars van de prijs voor beschouwend proza waren Abram de Swaan (2008), K. Schippers (1996), Gerrit Komrij (1993), Hugo Brandt Corstius (1987) en Karel van het Reve (1981).