Leesfragment: Baas in eigen buik

17 december 2025, door Rodante van der Waal

Een van de boekentips van Iris Kater én op de longlist van de Socratesbeker: Rodante van der Waals Baas in eigen buik. Een essay over reproductieve rechtvaardigheid! Reden te over om een fragment te lezen.

De leus ‘baas in eigen buik’ bestaat een halve eeuw. Maar vruchtbaarheid wordt nog steeds getekend door onrecht: de criminalisering van abortus, hogere moeder- en babysterfte bij mensen van kleur en opstapelend bewijs van grensoverschrijdend gedrag in de geboortezorg. In hoeverre is het gelukt om de beroemde leus te realiseren?

Filosoof en vroedvrouw Rodante van der Waal ontvouwt een nieuwe filosofie over rechtvaardigheid en vruchtbaarheid, ‘reproductieve rechtvaardigheid’ genoemd. Reproductieve rechtvaardigheid draait om zelfbeschikking én is collectief van aard. Van der Waal onderzoekt hoe we onze buiken ‘eigen’ kunnen maken in weerbarstige tijden: door rechtvaardigheid direct in de praktijk te brengen via relationele en radicale zorg.

I Onteigening

1 – Mijn eigen buik

Het heldenverhaal van controle krijgen over de eigen vruchtbaarheid.
– Julie Philips, The Baby on the Fire Escape

Mijn buik is niet langer een deel van mijn lichaam dat alleen maar uit mijzelf bestaat. Ze is als die van een buideldier geworden, een kangoeroe, die je open kunt doen om te kijken hoe haar jong zich erin ontwikkelt. Nooit eerder heeft ze zoveel aandacht opgeëist. Ze geeft al samentrekkend aan wanneer ik te druk ben, te veel stress heb, te hard loop. Ze stelt grenzen aan elke beweging die ik maak, aan hoeveel uur per dag ik kan werken. Ze leidt me af door de schopjes door te geven van het actieve wezen dat in haar beweegt. Als anderen mij zien, springt haar ronding het meest in het oog. Ik leef deze maanden continu, in opperste aandacht en intieme afstemming, samen met mijn buik.
Mijn buik, die nooit zo van mij voelde, nooit zoveel zelfzorg nodig had, begon ik naarmate ze meer groeide aan te spreken met de naam van het leven dat zich daarin ontwikkelt. Een vreemde naam, voor mijn nooit zo eigen buik.
Met het uitspreken van die naam probeer ik haar groei te omvatten, haar transformatie te duiden. Het is een poging om me dat waartoe mijn buik in staat is eigen te maken. Ik eigen me het vervreemdende proces van uitdijing toe als míjn mogelijkheid tot meervoud, mijn vermogen, mijn liefde, mijn kind, mijn opdracht – het belang van zelfbeschikking over dat wat zich in mij afspeelt met elke centimeter extra omtrek onderstrepend.
Terwijl ik de laatste hand aan dit essay leg, groeit ze steeds dichter naar mijn bureau toe. Ze verleidt me van het toetsenbord weg te gaan, naar de uitstekende schopjes toe. Alsof mijn buik me wil vertellen dat het over haar gaat, dit boek.
Het is niet de eerste keer dat ze mijn aandacht opeist. Twee keer eerder dwong ze me me over haar te ontfermen. Op de plek van mijn bureau, waar vroeger een bed stond, wierp ze me jaren geleden met weeën naar de grond, nadat ik pillen had genomen om mijn lichaam te ontdoen van een prille bevruchting. In een nog verder verleden, toen mijn eenpersoonsbed nog onder mijn raam stond, las ik geschrokken de streepjes van mijn eerste positieve zwangerschapstest. De derde positieve test legde ik een paar maanden terug op de tafel achter me, om mezelf een paar minuten de tijd te geven voordat ik het aan A. vertelde. Ik wist dat ik er deze keer mee in zou stemmen om haar te laten groeien – drie keer is scheepsrecht.
Mijn ervaringen met mijn buik door de jaren heen zijn getekend door schrik, stigma en fascinatie. Ze vormen een altijd falend plot over het me eigen maken van mijn vruchtbaarheid, waar ik weinig van wist en waarvan ik aan alles voelde dat anderen – de maatschappij, de wet, mijn ouders, andermans verwachtingen – er meer over te zeggen hadden dan ik.
Ik ben grootgebracht met het idee dat het met basale feministische rechten en principes wel goed zit in Nederland: mijn moeder werkte voltijds, mijn vader was feministisch, abortus was mogelijk en vrij toegankelijk. Maar toen ik als achttienjarige ongewenst zwanger raakte, werd ik met een andere werkelijkheid geconfronteerd. Uit de maatschappij kreeg ik op subtiele wijze de boodschap mee dat ongewenste zwangerschappen slecht zijn en dat het mijn schuld was dat ik deze situatie niet had weten te voorkomen. Abortus bleek gehuld in een sfeer van schaamte en taboe. De andere optie, tienermoeder worden, was zo mogelijk nog meer gestigmatiseerd.
Na de abortus kampte ik met het gevoel dat ik iets verkeerds had gedaan, wat volgens de Nederlandse wet ook feitelijk zo is: abortus staat nog altijd in het Wetboek van Strafrecht. Abortus is geen recht, geen zorg, maar een misdaad die tot een zeker moment wordt getolereerd. Het werd me voor het eerst duidelijk dat ik slechts mondjesmaat baas in eigen buik ben, ook al bestond de leus van de dolle mina’s toen al bijna een halve eeuw. In 1970 lanceerden de dolle mina’s de leus vanaf hun blote buiken in Utrecht tijdens een vergadering van gynaecologen, een actie waarbij ze ook voor het eerst hun politieke programma over abortus uitdeelden.
Een paar jaar na mijn eerste abortus ging ik naast filosofie verloskunde studeren, geïnspireerd door Franse, feministische denkers als Luce Irigaray en Hélène Cixous. Ik las Cixous – ‘bevallen lijkt op zwemmen, spel van de weerstand van het lijf, van de zee, arbeid van de adem waarin het begrip “beheersing” opgeheven wordt’ – en verlangde ernaar om vruchtbaarheid nog intiemer te benaderen dan via Cixous’ ‘vrouwelijk schrijven’ (l’écriture féminine) met de ‘witte inkt’ van melk. Net zoals Cixous, wier moeder vroedvrouw was en de kleine Hélène soms met zich meenam, wilde ik zelf bij baringen aanwezig zijn. Vroedvrouw worden, zei ik tegen mezelf, was als feministisch beroep een noodzakelijke aanvulling op mijn studie filosofie, die nog altijd grotendeels door mannelijke filosofen werd bepaald. Onbewust was het een manier om mijn lichaam beter te leren kennen en er controle over terug te krijgen – een manier om me mijn buik eigen te maken.

[…]