Leesfragment: Dit is fascisme

24 oktober 2025, door Rosan Smits

Onze bestseller, en nieuw binnen in de NRC-top 10 deze week: Rosan Smits, Dit is fascisme! Tijd voor een fragment.

Fascisme holt een democratie uit. Het begint met taal, niet met tanks. Met democratische verkiezingen, niet met een staatsgreep. En het krijgt vrij spel, dankzij mensen die denken dat het allemaal zo’n vaart niet zal lopen – tot het dat ineens wél doet. Zoals nu.

‘Rosan Smits' woorden zijn een waarschuwing.’ – Sinan Çankaya
'Breekijzer van een boek' – Rinke Verkerk
‘Dit boek is een spiegel’ – Carice van Houten
'Dit boek is een noodsignaal' – Rutger Bregman

Inleiding. Het fascisme is terug

[…]

Benoemen, begrijpen en bestrijden

De term ‘fascisme’ roept bij de meeste mensen direct historische beelden op: van het allesverwoestende Derde Rijk van Adolf Hitler, of van Benito Mussolini’s zwarthemden. Sommigen denken aan Francisco Franco’s generaals of wellicht aan de witte puntmutsen van de Amerikaanse Ku Klux Klan. Er kleven sterke associaties aan het woord ‘fascisme’ en die lijken op het eerste gezicht niet op de politiek van Donald Trump, Viktor Orbán of Geert Wilders.
Maar schijn bedriegt. Fascisme is niet hetzelfde als marcherende nazi’s of wapperende swastikavlaggen. Fascisme is een politieke strategie om alleenheerschappij te verwerven, door met steun van de massa de democratische rechtsstaat van binnenuit kapot te maken. Hoewel er geen eenduidige definitie van fascisme bestaat – ook niet onder wetenschappers – zijn er enkele belangrijke uitgangspunten waarover consensus is.
Eén: niet iedere fascist is een alleenheerser en niet iedere alleenheerser is fascistisch. Autocratie – of alleenheerschappij – is een bestuursvorm zonder inspraak van burgers en zonder institutionele controle op de macht. Dat kan een militaire dictatuur zijn, zoals Myanmar; een absolute monarchie, zoals Saoedi-Arabië; een eenpartijstaat, zoals Noord-Korea; of een fascistische heilstaat, zoals nazi-Duitsland. Alleenheersers komen uit alle ideologische windrichtingen. Ze zijn niet per se gewelddadig, maar er zijn meer dan genoeg gruwelijke voorbeelden van het tegendeel. Neem Joseph Stalin: onder het mom van radicale gelijkheid liet hij naar schatting 6 miljoen mensen vermoorden. Een van de grootste misdaden tegen de menselijkheid, maar geen fascisme.15 Het fascisme is dus geen bestuursvorm zoals een autocratie of een democratie.
Twee: fascisme is geen eenduidige ideologie zoals het communisme of het liberalisme dat is. Fascisme is een politieke strategie die zich op vele manieren manifesteert. Dit wordt mede mogelijk gemaakt door een instabiel pact van gevestigde rechts-conservatieve en zakelijke elites, bijeengehouden door haat jegens (vermeende) gemeenschappelijke vijanden en een nog grotere afkeer van links. Deze opvatting van het fascisme als strategie werd in de jaren negentig van de vorige eeuw uitgewerkt door de Amerikaanse historicus Robert Paxton, na veelomvattend vergelijkend onderzoek naar alle fascistische bewegingen tot dan toe. Zijn werk is van grote invloed geweest op heel veel recentere standaardwerken over democratisch verval.

Hoe deze strategie werkt en je haar kunt herkennen, vertel ik in het eerste deel van dit boek. Het is essentiële kennis voor iedereen die zijn vrijheid liefheeft. Want als je fascisme op tijd herkent, kun je de democratie ertegen beschermen.
Daarna beschrijf ik de opkomst van hedendaags fascisme. Hoe het de Verenigde Staten veranderde, waarom dat niet alleen een Amerikaans maar ook een Europees probleem is, en hoe we er in Nederland voor staan.
Opkomend fascisme vraagt om gezamenlijke actie, want niets is onvermijdelijk in de politiek en in de samenleving. Het beste antwoord, vertel ik in het laatste deel, ligt besloten in zijn eigen kracht. Massamobilisatie. Het fascisme krijgt geen kans als er maar genoeg mensen zijn die beseffen: een aanval op de politieke vrijheden van één, is een aanval op de vrijheid van allen.
Als er, kortom, maar genoeg mensen zijn die begrijpen: dit is fascisme.