Leesfragment: Dood in Berlijn

21 juni 2026, door Christoph Peters

Nu op de ~~longlist~~ shortlist van de Europese Literatuurprijs 2026: Christoph Peters, Dood in Berlijn (Innerstädtischer Tod), vertaald uit het Duits door Annemarie Vlaming! Tijd voor een fragment.

Berlijn, 9 november 2022. Terwijl de oorlog in Oekraïne Duitsland in zijn greep houdt, opent in een vooraanstaande galerie de eerste solotentoonstelling van de jonge kunstenaar Fabian Kolb. Een avond die zijn doorbraak zou moeten betekenen. Fabians ouders reizen ervoor af uit Krefeld, zijn oom – partij-ideoloog van Neue Rechte in de Bondsdag – overweegt zijn opwachting te maken, en zijn vader ruikt kansen voor zijn netwerk. Maar hoe dichter het openingsmoment nadert, hoe groter Fabians innerlijke onrust wordt.

Dood in Berlijn is een indringende, actuele roman over kunst en geweten, over familie en morele compromissen – midden in het spanningsveld van onze tijd.

I.

Nergens had een god zijn sporen nagelaten. Niet dat die lang bewaard zouden zijn gebleven in het Brandenburgse zand. Nergens een Romeinse tempel, amfitheater, slotruïne of kathedraal om te getuigen van mythische grootsheid. Naar heiligengraven zou je tevergeefs zoeken, maar wie zocht daar ook naar? De graftombe van de Hohenzollerns was vanwege renovatiewerkzaamheden gesloten. En afgezien van een paar deskundigen was toch al niemand meer op de hoogte van namen en daden van het vroegere geslacht van overheersers. O, koning van Pruisen, jij grote potentaat / wat zou de vreugde groot zijn als je snel je troon verlaat. Hier en daar sierde rococo in de stijl van Frederik de Grote het stadsbeeld, DeutscherDom, Französischer Dom, een operagebouw, een zomerpaleis, best aardig uitgevallen, verder de Griekse dromen van Schinkel, aansluitend historiserende pracht en praal, gebouwd in opdracht van de laatste keizer. Wilhelm ii stierf in 1941, nadat hij na een verloren wereldoorlog was afgezet en zijn verdere leven in ballingschap in Nederland had doorgebracht. Het Derde Rijk was er niet rouwig om. Van de Führer kreeg slechts een compacte delegatie toestemming om de reis naar de bijzetting in bezet gebied te maken. Op totale oorlog volgde totale verwoesting. Wederopbouw volgens de normen van het socialistische of kapitalistische realisme, Opgestaan uit de ruïnes, Siemens, aeg, veb, lpg; arbeiderspaleizen, sociale woningbouw, de autovriendelijke stad, form follows function. Eens in de zoveel tijd sloegen staatsraadvoorzitters en Amerikaanse presidenten elkaar om de oren met oneliners van blijvende eeuwigheidswaarde. Niemand hat die Absicht, eine Mauer zu errichten. Ich bin ein Berliner. Mr. Gorbachev, tear down this wall! De Vreedzame Revolutie, waar niemand van tevoren een perronkaartje voor had gekocht. Wir sind das Volk. Wir sind ein Volk. Deutschland einig Vaterland. Onlangs had das eine Volk zichzelf getrakteerd op een namaakpaleis, opgetrokken uit met zandsteen bekleed gewapend beton, kama jaja jippie jippie jeey!!!, adelaars, profeten, helden als gevelornamenten, omwille van de goede oude tijd. Op de koepel prijkte een kruis, met daaronder rondom het inschrift: en de zaligheid is in geen ander, want er is onder de hemel geen andere naam onder de mensen gegeven, en elke tong zou belijden dat jezus christus de heere is, tot heerlijkheid van god de vader. opdat in de naam van jezus zich zou buigen elke knie van hen die in de hemel, en die op de aarde, en die onder de aarde zijn. Tegenwoordig was nog maar 13 procent van de bewoners van Berlijn protestants en 7,5 procent katholiek; orthodoxen, baptisten en Jehova’s getuigen telden statistisch gezien amper mee. Aankondigingen van de apocalyps en de meteen daaropvolgende wederkomst van Jezus waren na de teleurstellingen rond de eeuwwisseling nog maar zelden te horen, ondanks de oorlog die aan de horizon werd gevoerd. Raketten sloegen in in Lviv, voorheen Lemberg, en dicht bij de Poolse grens. Twintig kilometer verder naar het westen en de navo zou uiteenvallen. De banden tussen Washington en Moskou waren verbroken, werd er gezegd, maar twee dagen eerder had het bericht de ronde gedaan dat de Amerikaanse veiligheidsadviseur regelmatig in gesprek was met zijn Russische collega om het risico van een nucleaire escalatie te verlagen. Was het bericht uitgelekt, openbaar gemaakt of gelanceerd? Moest het geruststellen of angst aanwakkeren? Wie had er profijt van, wie kon het schaden? Zoals altijd sneuvelde de waarheid als eerste in een oorlog, desalniettemin geloofden de mensen vurig in de propaganda van beide zijden: Als we hem nu niet op zijn grenzen wijzen laat Poetin zijn troepen tot aan de Elbe oprukken; Amerikaanse agrarische bedrijven hebben zich allang verzekerd van uitgestrekte territoria in Oekraïne; zonder Oekraïne als vazalstaat krimpt Rusland tot een regionale macht; natuurlijk heeft Amerika laboratoria voor biowapens in Oekraïne. Daken en muren van huizen waren instabiel geworden. Men vreesde gastekorten, stroomuitvallen, sabotage van cruciale infrastructuur; wereldwijd voedselgebrek, economische crisis, inflatie. Misschien kwamen er na een granaatinslag binnenkort weer enorme hoeveelheden radioactiviteit vrij uit de ruïne van de reactor in Tsjernobyl, zou de onderbreking van de energievoorziening in de centrales van Zaporizja tot een worstcasescenario leiden. Dan was het gedaan met zandkastelen bouwen in de speeltuin, zomerconcerten in Tiergarten, paddenstoelen plukken en wild op de menukaart.

Ik ben hier al een week, maar heb nog steeds moeite met de gewelddadigheid van de architectuur: het onvriendelijke grijs van de muren, het onverschillige grijs van de vloer, daarboven het met sterren versierde Pruisisch blauw van het neoromaanse tongewelf, het enige stukje wilhelminische kitsch dat de Iraanse toparchitecte Sahra Hamid intact had gelaten toen ze de kerk uit de gründerzeit renoveerde. Onverbiddelijk licht. Nergens houvast. Hoe kon je daar weerstand aan bieden, hoe moest je je daarin staande houden? Vroeger lagen hier de laatste katholieken uit de wijk op hun knieën, waarna orthodox-protestante opwekkingspredikers hun gelovigen angst inboezemden met het vuur van de hel. Misschien had ik op de geschiedenis van deze plek moeten ingaan?

Topografie van de angst: een commentaar op kerkelijke psychoterreur, misbruik, homofobie en misogynie. Om nog maar te zwijgen van de misdaden van christelijke missionarissen in Afrika, Zuid-Amerika en Oost-Azië. Toen de kerk werd gebouwd, koesterde het keizerrijk de droom dat het tot de kring van koloniale machten zou opklimmen, dat het nieuwe rijkdom en glans zou verwerven door mensen en bronnen in het mondiale Zuiden uit te buiten. De maatregelen die werden doorgevoerd om van het godshuis een galerie te maken, hebben het karakter van het geheel weliswaar ingrijpend veranderd, en het is ongetwijfeld een goede zet geweest om een Iraanse architecte de opdracht te geven, maar de paar jaar waarin het gebouw nu als tentoonstellingsruimte in gebruik is zijn nauwelijks genoeg om de besmette historie uit de muren te krijgen. Tot nu toe heeft geen van de kunstenaars die hier exposeerden stelling genomen, in hun werk of in een kritisch commentaar.
Ik heb pauze nodig, afstand. Zitten, een sigaret draaien. De kruk zit niet fijn. Om te roken zou ik naar de binnenplaats moeten gaan. Ik ben te uitgeput om daar in m’n eentje te gaan staan.

[...]