De zwevende wereld is onlosmakelijk verbonden aan mijn eigen reis naar Japan, ik las het boek voor en tijdens mijn verblijf daar. Van der Zijls boek over Franz von Siebold en zijn dochter Kusumoto Ine is intrigerend en meeslepend geschreven - en Siebold komt er niet goed vanaf.
Van der Zijls kwaliteiten zijn evident: ze vertelt onopvallend, en haar oordeel is nergens expliciet. Ze schrijft soepel als een romancier, en met gevoel voor humor. Maar als je over dit boek vertelt, dan heb je het vooral ook over het verhaal. Het is heel interessant om te lezen over de man achter het Sieboldhuis. Ik had een positief beeld van hem, maar hij blijkt een arts te zijn die op de vlucht is voor zijn familie. In Japan kan hij wel schitteren, maar al snel blijkt hij een drammer die iedereen achter de broek aanzit en zelfs de Nederlandse overheid chanteert. Alles om zijn verzameling te vergroten. Én hij blijkt een vreselijke vader.
Van der Zijl houdt haar personages niet de hand boven het hoofd, en ze roept vragen op. Wat moet je vinden van iemand met zo'n status? Ze laat zien hoe iemand zijn culturele erfenis opbouwt, hoe hij gevormd is door afkomst en familie, hoe het is met al die ambitie en passie op Desjima opgesloten te zitten. Hoe je daar, beknopt door de Japanse overheid, op zoek gaat naar mazen in de wet, om die kunstschatten maar te bemachtigen. Hoe compulsieve verzameldrift werkt. Die thema's geven een grote gelaagdheid aan het boek.
Tegenover Siebold staat Sonogi of Taki, en later hun dochter. Siebolds geliefde Sonogi had helemaal geen vrije keuze, maar wordt uitgezonden om de witte mannen, die naar vlees ruiken, te plezieren. Zij hervindt na Siebolds vertrek het geluk met haar dochter, Ine. Die ondervindt wel discriminatie, met haar half-Nederlandse achtergrond, haar rode haar, maar met dank aan bewonderaars van ‘wonderarts’ Siebold bereikt ze de positie van eerste vrouwelijke arts in Japan. Ze behoudt zijn naam, die schittert in zijn afwezigheid, maar als ze elkaar, dertig jaar later, weer ontmoeten, verkiest ze haar moeders naam. Hij voelt geen enkele trots voor haar verworvenheden en ziet haar zelfs voor zich als zijn huishoudster. Een treurig einde van een veelbelovende vader-dochterband.
Wat ik het grappigste vond in De zwevende wereld was dat Siebold, dan in dienst van de Nederlandse overheid, dreigt ontslag te nemen en de staat in de kranten aan te klagen. Hij krijgt niet zijn positie als ‘adviseur Japanse aangelegenheden’ op Java, maar wel salarisverhoging. Feitelijk is een deel van zijn verzameling door de overheid gesubsideerd omdat ze hem zo lastig vonden.
En hij kreeg wel heel veel gedaan. Op een reis naar de shogun amper bewegingsruimte werd gegund - een taboe dat, denk ik, betoverend op hem heeft gewerkt. Maar hij mag Japanse planten onderzoeken onderweg en krijgt, in ruil voor een boek over Napoleon en een wereldatlas inzage in kaarten van Japan. Die militaire geheimen komen hem later op de beschuldiging van spionage te staan. Hij was een wonderdokter, zijn charisma moet geweldig zijn geweest.
Maar dankzij De zwevende wereld weten we dat zijn verhaal ook andere kanten had. Daarom biedt het Sieboldhuis nu ook ruimte aan de persoonlijke lotgevallen van Kusumoto Ine en de tot slaaf gemaakte Orson. In Japan zelf is ze al langer een held, in romans, musicals, tv-series en manga. Het onderstreept maar dat De zwevende wereld een dubbelbiografie is, en niet alleen een historische blik op Japan maar ook een heroriëntatie op onze koloniale ‘verworvenheden’. Een terechte bestseller, die een reis naar Japan niet kan vervangen, maar wel verrijken.
Remon den Ouden is winkelmanager van Boekhandel Van Rossum.
![[Athenaeum | Scheltema] - Libris logo](/media/kg5f3zh4/libris_logo_rgb.svg){kind=logo}
