‘On Wyoming Street in the evening a patent Irish stumbled by, some crazy old meathead in a motley of rags and filthy buckskin, wild tufts of hair sticking out the ears, the eyes burning now like hot stars, now clamped shut in a kind of ecstasy, and he lurched and tottered on broken boots like a nightmare overgrown child, like some massive obliterated eejit child, and he sang out his wares in a sweet clear lilting –
Pot-ay-toes?
Hot po-tay-toes?
Hot pot-ah-toes a pe-nny?’

‘’s Avonds in Wyoming Street strompelde een klinkklare Ier voorbij, een uilskuiken in een narrenpak van vodden en vunzig geitenleer, met woeste bosjes haar die uit zijn oren staken en ogen die nu eens fonkelden als brandende sterren en dan weer stijf gesloten waren in een soort van extase, hij slingerde en wankelde op kapotte laarzen als een uit zijn krachten gegroeid kind in een nachtmerrie, als een enorm uitgekotst achterlijk kind, en hij prees zijn waren aan met een lieflijk, kristalhelder deuntje:
Aaarr-dappelen?
Hete aaarr-dappelen?
Hete aaarr-dappelen voor een pennyyy?’

Geen doorsnee-western

Wat Kevin Barry de lezer gewoonlijk op de bladzij uitserveert fonkelt en knettert. En zijn personages zijn zelden op iets als saaiheid te betrappen. The Heart in Winter is een western, maar zoals je bij Barry mag verwachten: geen doorsnee-western. Het is ook een liefdesverhaal, en hij laat een en ander ook niet voor niks in het eind-negentiende-eeuwse Montana spelen: in de mijnen daar wemelde het van de Ieren, van wie velen eerder die eeuw de hongersnood in hun land van herkomst waren ontvlucht – hongersnood als verwoestend gevolg van de aardappelziekte. The Heart in Winter is naast western en liefdesverhaal dus ook ‘gewoon’ weer een vet Ierse roman.

Dat de Ier die in zin 1 het boek binnenstrompelt zijn aardappelen aanprijst is, gezien voornoemde hongersnood, misschien niet verrassend, maar de verrassing blijft bij Barry nooit lang uit, en komt in dit geval al in zin 2: de man hééft helemaal geen aardappelen…

In zin 3 en 4 wordt vervolgens de hoofdpersoon, of nou ja, de ene helft van het liefdespaar, opgevoerd: Tom Rourke, dichter en liedjesschrijver, opiumschuiver en drankorgel, om maar enkele aspecten van zijn persoon aan te stippen. (Hij schrijft ook brieven voor analfabete mijnwerkers, veelal pogingen om een bruid uit het oosten naar Montana te halen – zo komt ook zijn wederhelft, zijn geliefde Polly, naar het westen…) Tom Rourke kijkt de man na, ‘vervuld van intense gevoelens. Een ouwe gek in de bergen, van god en mensen verlaten – was dat zijn fokking voorland?’ Een van de wrange wendingen in deze roman doet hem inderdaad uiteindelijk zelf óók – maar nee, dat is pas aan het eind, terug naar zin 1.

Straightforward bewegen

Best wel een lange zin, eigenlijk. En ook wel een zin die je hier en daar onwillekeurig naar het woordenboek doet grijpen, al is een woordenboek bij Barry nooit het enige waar je op terug kunt vallen: je moet alle zeilen van je taalgevoel bijzetten om zijn woorden in het Nederlands te vatten. ‘A patent Irish’…, tja. ‘Een onmiskenbare Ier’ zou de lading al aardig dekken, maar is nog niet spannend genoeg – toegegeven, ‘patent’ is misschien ook niet per se heel spannend of verrassend, maar je moet als vertaler je kansen grijpen. In dit geval, ook gezien het ‘lieflijke, kristalheldere deuntje’ dat hij zingt, heb ik daar ‘klinkklaar’ van gemaakt: ‘een klinkklare Ier’.

De beschrijving van zijn voorkomen mag er ook wezen, ‘some crazy old meathead in a motley of rags and filthy buckskin…’ Tja. Een alliteratie, zie je dan meteen. Die brengen we elders onder, in ‘vodden en vunzig’. Een ‘meathead in a motley’: die ‘meathead’ is een ‘uilskuiken’ geworden, en van die ‘motley’, eigenlijk een ‘mengelmoes’ of iets dergelijks, heb ik een ‘narrenpak’ gemaakt, om het groteske van zijn verschijning te benadrukken.

Dan zijn oren, en zijn ogen… Nou ja, dat deel van de eerste zin zou je bijna straightforward kunnen noemen… En voor zijn manier van voortbewegen geldt hetzelfde, al is straightforward in dit geval dan misschien niet het juiste woord: ‘slingerend en wankelend op kapotte laarzen’. Eitje!

‘Eejit child’

Bij veel auteurs zou de beschrijving van wat uiteindelijk een figurant blijkt te zijn dan wel zo ongeveer klaar zijn, maar Barry gaat nog even vrolijk verder: ‘… like a nightmare overgrown child, like some massive obliterated eejit child’. Het eerste wat opvalt is dat ‘eejit’. Wie vaker een roman heeft gelezen waarin Iers slang wordt gebruikt, herkent het woord als fonetisch weergegeven variant van ‘idiot’. Oké. Hm… Nou ja, na wat passen en meten heb ik daar ‘als een uit zijn krachten gegroeid kind in een nachtmerrie, als een enorm uitgekotst achterlijk kind’ van gemaakt. Ook alweer klaar!

Ik zei dat je bij een Barry-vertaling aan een woordenboek niet genoeg had. En het is waar, je moet ook je taalgevoel tal van woordjes laten meespreken – maar eerlijk is eerlijk, ik prijs mij gelukkig met het feit dat Barry, van wie ik ook eerdere boeken heb vertaald, steevast uitvoerig op mijn vele vragen ingaat. Mede dankzij die bereidwillige medewerking is Kevin Barry vertalen altijd een feest!

Auke Leistra is inmiddels dertig jaar werkzaam als literair vertaler. Hij vertaalde onder veel meer Germaine Greer en Marilyn French, Siri Hustvedt en Candace Bushnell, John Updike en David Sedaris, Paul Theroux en Roald Dahl.