Vanaf vandaag in onze boekhandels: Ruth Franklins De vele levens van Anne Frank (The Many Lives of Anne Frank), vertaald door Mario Molegraaf. Lees nu een fragment en koop dat boek!

Door haar dagboek – het meest gelezen boek over de Tweede Wereldoorlog – werd Anne Frank (1929-1945) een begrip. Deze nieuwe biografie werpt een nieuw licht op haar leven én haar naleven. Ruth Franklin schetst een volledig beeld, van Annes familiegeschiedenis tot wat na haar dood in Bergen-Belsen gebeurde. Vluchteling, onderduiker, tiener en schrijver die postuum de wereld veroverde: alle gedaantes van Anne worden in dit boek besproken. Ruth Franklin schrijft naast haar in plaats van over haar, en weet zo de Holocaust in Nederland en het ultieme lot van Anne nog scherper te schetsen. Ze laat zien hoe Annes imago door de jaren heen is belaagd, via politieke manipulaties en controversiële bewerkingen. Maar het wordt duidelijk dat Anne Franks verhaal, met de onderdrukking, de onmenselijkheid en toch de hoop, in de wereld van nu nog altijd van het grootste belang is.

Ruth Franklin is auteur van de biografie Shirley Jackson: A Rather Haunted Life, waarmee ze de National Book Critics Circle Award for Biography won. Eerder schreef ze A Thousand Darknesses: Lies and Truth in Holocaust Fiction. Ze woont in Brooklyn.

• The Many Lives of Anne Frank was een van de 4-5-mei-tips van geschiedenisboekverkoper Daphne

Inleiding

Icoon

Ze verzamelen zich op het pleintje bij de ingang van Prinsengracht 263, naast een zaakje met kaartjes voor tours door Amsterdam en eentje met traditionele Nederlandse pannenkoeken: kinderen met schoolgroepen, tieners die mokken naast hun ouders, studenten op rugzakavontuur, oudere stellen die hebben gespaard voor een Europese vakantie waarop ze lang hebben gewacht. Ze komen zo’n beetje overal vandaan: de Verenigde Staten, Canada, Puerto Rico, Engeland, Wales, Ierland, Portugal, Italië, Spanje, Frankrijk, Denemarken, Noorwegen, Zweden, Finland, Estland, Tsjechië, Slowakije, Oekraïne; Brazilië, de Dominicaanse Republiek, Peru, Argentinië; de Filipijnen, Zuid-Korea, Sierra Leone, Israël, Tunesië, Duitsland, heel veel uit Duitsland. Ze dragen jeans en croptops, tanktops en zonnehoeden, t-shirts met Levi’s of Led Zeppelin of de namen van hun scholen erop. Sommigen poseren voor een foto bij de voordeur, poseren sexy of dwaas, en zetten de resultaten op Instagram. Als ze er toevallig op het hele uur zijn, wanneer de klokken van de Westertoren hun melancholieke deuntje boven het plein laten horen, kijken ze misschien herkennend omhoog, en denken aan wat Anne over dat geluid schreef: Ik vond het dadelijk fijn, en vooral ’s nachts is het zo iets vertrouwds.
Velen van hen zijn vanwege het Dagboek gekomen. Ze hebben het op school gelezen of uit zichzelf, een keer of vele keren. Ze hebben geprobeerd zich de schuilplaats van Anne voor te stellen: de draaibare boekenkast, de steile trap, de verduisterde kamers waar zij en haar ouders – samen met de familie Van Pels en de tandarts Fritz Pfeffer – hebben gekookt en geslapen en gestudeerd en het toilet hebben bezocht en geruzied en naar de radio hebben geluisterd en alles hebben gedaan wat mensen doen, vierentwintig uur per dag, zeven dagen per week, 760 dagen achter elkaar, zonder ooit naar buiten te gaan, ooit de zon te zien. (In de eerste gepubliceerde versie van het Dagboek gebruikte Anne pseudoniemen voor enkele van de personages. De familie Van Pels heette Van Daan; Pfeffer heette Dussel. Ik gebruik hun echte namen, zoals ook latere edities van het Dagboek doen.)
De beleving van een bezoek aan deze kamers kan zeer emotioneel zijn. Het maken van foto’s of video’s is verboden; geen scherm scheidt de bezoekers en de ruimte. Veel mensen zeggen hoeveel kleiner het is dan ze hadden verwacht. Ik was er voor het eerst op mijn achtste, nadat ik het Dagboek voor de eerste keer had gelezen; hoe klein ik ook was, ik vond het onmogelijk krap. Als ik veertig jaar later terugkom, inmiddels aardig op middelbare leeftijd, registreert mijn lichaam hoe gammel en steil de trap is, met zo’n scherpe hoek dat ik mijn knie stoot als ik omhoogklim.
Het Dagboek is een van de best verkochte non-fictieboeken aller tijden. Toch hebben veel van de bezoekers het niet gelezen. Ze zijn hier omdat ze Amsterdam bezoeken en het Anne Frank Huis een must-see is, samen met het Rijksmuseum en de rosse buurt. In 1952, nadat het Dagboek een verrassende bestseller werd in de Verenigde Staten, merkte Otto Frank, de vader van Anne, dat toeristen zich spontaan meldden op Prinsengracht 263, waar toen nog zijn bedrijf zat, om Annes ‘Achterhuis’ te zien. Johannes Kleiman en Victor Kugler, die sinds lang in dienst waren bij Otto en hadden geholpen om het ondergedoken gezin te steunen, leidden hen rond. Bezoekers begroetten hen vaak als ‘Koophuis’ en ‘Kraler’, Annes pseudoniemen voor hen. Otto gebruikte de opbrengst van de zeer succesvolle Broadway-bewerking van het Dagboek en de filmversie die volgde voor aankoop en herstel van het pand, dat door verval dreigde in te storten. Hij stelde het zich niet voor als ‘een dood monument’, maar als een internationaal jeugdcentrum. In 1960, het jaar waarin het werd geopend, kwamen er zesduizend mensen. Binnen dertig jaar was dat aantal gestegen tot 300.000.
Nu is het Anne Frank Huis, samen met Madame Tussauds en het Louvre, een van de populairste musea van Europa, men laat zo’n zeventig toeristen per kwartier toe, elke dag van negen uur ’s morgens tot tien uur ’s avonds, óók tijdens kerst en Nieuwjaar: bijna 1,3 miljoen mensen per jaar. Tickets zijn weken van tevoren uitverkocht. Dit pand vertegenwoordigt minstens zo sterk als het Dagboek Anne voor de wereld: een levend monument uit haar naam. Maar in de decennia sinds haar dood is Anne Frank zelf niet slechts een persoon geworden die ooit leefde, ademde en schreef, maar ook een symbool: een geheime deur die leidt naar een caleidoscoop van betekenissen, in de meeste gevallen door haar talloze fans onvolledig of helemaal niet begrepen.

Annes kroniek van de periode dat ze zat ondergedoken is, nu er ruim dertig miljoen exemplaren zijn gedrukt in zeventig talen, het beroemdste literaire werk dat uit de Holocaust is voortgekomen. Sinds het ruim vijfenzeventig jaar geleden voor het eerst in Nederland verscheen, is Anne – die als ze de kampen had overleefd nu bijna honderd zou zijn – een icoon geworden. Time Magazine nam haar op in een lijst van de belangrijkste mensen uit de twintigste eeuw. Een asteroïde die in 1942 werd ontdekt, het jaar dat ze onderdook, is naar haar vernoemd. De paardenkastanje op de binnenplaats achter het Achterhuis, waarnaar Anne graag staarde door het zolderraam, stierf in 2010, maar de zaailingen ervan leven verder in musea en gedenktekens over de hele wereld, waaronder Ground Zero op Manhattan. Haar naam is een synoniem voor moed, voor verzet tegen vervolging, voor optimisme. In Japan is haar naam ook gebruikt als een eufemisme voor ongesteldheid. (Het Dagboek, in 1952 in het Japans vertaald, was een van de eerste boeken in die taal waarin het expliciet over menstruatie gaat.)
Annes gezicht, dat raadselachtig glimlacht vanaf billboards over de hele wereld en vaak wordt vergezeld door de beroemdste regel uit het Dagboek – de regel waarin ze zegt aan haar verwachtingen vast te houden, ondanks alles omdat ik nog steeds aan de innerlijke goedheid van de mensen geloof – heeft men vergeleken met ‘een hedendaagse Monna Lisa’. Er verrezen beelden van haar in Canada, Argentinië, Groot-Brittannië, Idaho en Hiroshima, maar ook in het park aan de overkant van de straat van het appartementengebouw in Amsterdam-Zuid waar ze opgroeide. Haar naam en beeltenis zijn gebruikt om allerlei dingen te verkopen, vanaf make-up tot en met hotdogs. In 2017 heeft Deutsche Bahn haar, als inwoner van Frankfurt, op een lijst gezet met Duitse beroemdheden van wie de namen een nieuwe vloot hogesnelheidstreinen zouden sieren. Als in het tijdperk van sociale media haar naam ‘trending topic’ is, betekent dat meestal geen goed nieuws: een Anne Frank-halloweenkostuum dat om de zoveel jaar weer opduikt; een restaurant in Rhode Island dat een aanstootgevende meme tweette met haar portret; Italiaanse voetbalfans die stickers van haar hebben gemaakt met de kleuren van tegenstanders, in een poging hen te beledigen door hen te associëren met een Jodin.
Documentaires volgen de herinneringen van Annes vriendinnen en de tragedie van haar laatste zeven maanden, nadat de Gestapo het Achterhuis binnenviel en haar en de andere bewoners naar concentratiekampen deporteerde. Kunstwerken waaraan haar naam is verbonden, variëren van afbeeldingen van haar gezicht door de Duitse kunstenaar Gerhard Richter tot een poster met alle items die in haar dagboek worden genoemd (margarine, aardbeien, het toneelstuk An Ideal Husband van Oscar Wilde). Ze was de inspiratie voor een met een Grammy onderscheiden orkestwerk van de Amerikaanse componist Michael Tilson Thomas, een opera, een ballet, zelfs een ‘poppenkast voor volwassenen’. En voor poëzie: door Jevgeni Jevtoesjenko, C.K. Williams en talloze anderen.
Net als de Monna Lisa roept Annes portret eindeloze interpretaties op. Sommigen zien haar als een meisje dat ervan droomde een filmster te worden en een dagboek schreef dat goedheid en hoop uitstraalt tijdens een van de donkerste periodes in de menselijke geschiedenis. Anderen, onder wie ikzelf, zijn haar gaan zien als een volleerde en ervaren auteur – een zelfbewuste, literaire getuige van de nazivervolging die haar vroege dagboek omwerkte tot een briljante getuigenis na een oproep door een Nederlandse minister voor documenten uit de oorlogsjaren. Voor de romanschrijver en journalist Meyer Levin, wiens verlangen het Dagboek voor toneel te bewerken omsloeg in een overmoedige overtuiging dat alleen hij Annes ware boodschap aan de wereld kon overbrengen, was ze ‘de stem van zes miljoen verdwenen Joodse zielen’, een profetes van wie de woorden op hem overkwamen als een openbaring en hem een apostel voor het Dagboek maakten. ‘Wat zij voor zichzelf schreef, is inmiddels door zo veel bewonderaars en navolgers geïnterpreteerd dat de slimme, pittige Anne Frank een waas van beelden is geworden,’ schrijven Hyman A. Enzer en Sandra Solotaroff-Enzer, de bezorgers van een van de vele bundels wetenschappelijke essays over Anne. ‘Zij is niet meer zomaar een jong meisje dat vrouw wordt, en schrijft om zin te geven aan een wrede opsluiting, maar is een heilige geworden van de adolescentie, een fervent feministe, een literair wonderkind, een voorvechter van religieuze en raciale gelijkheid, en een betwist literair bezit.’
Het verhaal van Annes leven en dood verwijst naar de diepste symbolische niveaus. Sommigen horen joods-christelijke – meestal christelijke – martelaarachtige ondertonen: zij is Mozes (een verborgen kind), Maria (een maagd), Jezus (een verraden persoon die daarna een ‘opstanding door woorden’ ondergaat), de vermoorde heilige maagd Ursula, Jeanne d’Arc, de heilige Thérèse van Lisieux. Als auteur wordt ze vergeleken met de Romeinse filosoof Boëthius, die De consolatione philosophiae schreef toen hij om politieke redenen gevangenzat, en met middeleeuwse monniken zoals Thomas a Kempis, die na zijn gelofte van afzondering geestelijke werken schreef. ‘Anne Frank is de enige Joodse heilige,’ schrijft Jenny Diski, een Britse journaliste, die haar presenteert als een vriendelijke tussenfiguur voor de intimiderende, ongenaakbare joodse God. Anderen vergelijken haar met Cleopatra, Antigone, Julia, Goethes Gretchen of Tolstojs Natasja. Met haar opsluiting in een toren is ze een heldin uit een sprookje die wacht op een prins die haar nooit zal komen redden.
Tegelijk heeft Anne vaak tot controverse geleid.

[…]

De titel van dit boek, De vele levens van Anne Frank, verwijst naar de veelheid van manieren waarop Anne is begrepen en misbegrepen, als persoon én als idee. Ik leun op het Dagboek in al zijn versies, evenals haar fictie en andere geschriften, en poog Anne terug te geven aan haarzelf, haar te herstellen als mens in plaats van icoon. Door naast Anne te schrijven in plaats van over haar heen, en haar woorden het verhaal te laten onderstrepen, beschrijf en interpreteer ik haar korte leven, terwijl ik sociale en historische context bied om de lezer te helpen de wereld om haar heen te begrijpen, met name wat betreft de omstandigheden van de Holocaust in Nederland. In experimentele passages her en der reflecteer ik rechtstreeks op de problemen die inherent zijn aan het schrijven van een biografie van Anne, door het ontbreken van bronnen over sommige aspecten van haar leven en de tegenstrijdigheden in de bronnen die er wél zijn.

[…]

© 2025 Ruth Franklin