In de eerste lentedagen van het jaar, een jaar dat nog grimmiger en gewelddadiger dan het vorige lijkt te beginnen, en waarin queer rechten, waar de vorige generatie zo hard voor gestreden heeft, wereldwijd verder lijken af te brokkelen, las ik Glimlach in slow motion. In mijn eigen tuin. Het dagboek van Jarman dat voor het eerst in Nederlandse vertaling (van Nico Groen en Henny Corver) verschijnt, is hartverscheurend - vooral door Jarmans verslechterende gezondheid, maar ook grappig, alledaags en hoopvol. En de verdere kennismaking met Jarman stemt me strijdbaar.

• Lees ook een fragment uit Moderne natuur
• Lees Daan van der Valk over Moderne natuur
• Sãdiqãh Salentijn staat op de schouders van Astrid Roemer
• Nathaly Loe Mie staat op de schouders van Cynthia McLeod

De ziekte, de tuin en de vrijheden

Derek Jarman was een queer filmmaker, kunstenaar, schrijver en activist. In zijn werk verkende hij openlijk zijn homoseksualiteit—in het Engeland van de jaren zeventig en tachtig waarin dit nog een enorm stigma was. Nadat hij de diagnose AIDS kreeg (en daar als een van de enigen van zijn generatie openlijk over sprak), kocht hij een klein huisje, Prospect Cottage, aan de ruwe kust bij Kent, tegenover een nucleaire energiecentrale. In zijn dagboeken Moderne Natuur en Glimlach in slow-motion schrijft hij over het bijhouden van zijn tuin, blikt hij terug op zijn activisme en kunstpraktijk en komen zijn vrienden (zijn 'warme gloed van vrienden' zoals hij ze zelf noemt) en geliefde HB langs. De dagboeken zijn alledaags, grappig en hartverwarmend, maar maken ook strijdbaar. De vrijheden waar Jarman voor streed, queer rechten en aids-zorg bijvoorbeeld, zijn fragiel. En dat wordt door de actualiteit onderstreept. 

Daarnaast bieden de dagboeken bieden een interessant queer perspectief op tuinieren en de natuur. Jarman zag zijn tuin als een plek vrij van de heteronormatieve maatschappij. De tuin bood ruimte voor zelfexpressie. In zijn tuin brak hij sowieso met conventies: geen nette perken of klassieke bloembedden, maar wilde bloemen, aangespoelde objecten, lavasteen en kunstinstallaties. 
Toen Jarman aan AIDS leed en zijn lichaam begon af te takelen, bood tuinieren een manier om verbonden te blijven met het leven. Elk zaadje dat hij plantte, werd een kleine daad van hoop.

De tuin als symbool van queer creativiteit en verzet

Voor Jarman was het creëren van schoonheid op een verlaten plek als Dungeness een inherent politieke daad. Het was een manier om terug te vechten tegen het conservatisme, tegen de kilte van de homofobe politieke van Thatcher’s Engeland. De manier waarop natuur zich niet aan regels houdt, hoe planten woekeren, zich aanpassen, en bloeien in barre omstandigheden, zag Jarman als een perfecte spiegel van het queer bestaan. Een spiegel die mij tijdens het lezen van Moderne Natuur en Glimlach in slow-motion veel inspiratie, hoop en strijdbaarheid gegeven heeft.

Derek Jarmans tuin is voor mij het ultieme symbool van queer creativiteit en verzet. Jarman laat zien hoe je je kunt verhouden tot politiek duistere tijden: door op de barricade te staan maar óók door passief verzet, een weigering mee te willen doen aan de onderdrukkende, heteronormatieve samenleving en zelf, aan de rand van het bestaan, letterlijke en figuurlijke zaadjes te planten, iets moois te scheppen. Soms wordt mijn generatie verweten de geschiedenis van queer rechten niet te kennen, óf niet het gesprek te voeren met de generatie, op wiens schouders wij staan, aan wie wij veel te danken hebben. Dit boek is voor mij dé manier geweest om in gesprek te gaan met deze generatie, de generatie van Derek Jarman. 

Bart Nijensteen is de winkelmanager bij Athenaeum Boekhandel Zuidoost.