• Lees een fragment uit Kiran Desais De eenzaamheid van Sonia en Sunny
• Lees ons blogs over Thomas Heerma van Voss' Abraham Kuyperlezing over AI
• Lees ons blog over wie de Libris Literatuurprijs 2026 wint en het uiteindelijke nieuwsbericht
• Lees een fragment uit Aan het einde van de oorlog: 'De trein is bijna tot stilstand gekomen. Lucienne is bang dat ze weer zal moeten uitstappen.'
• Lees Daan Stoffelsens recensie: 'Aan het einde van de oorlog, zijn zesde roman, is hecht gecomponeerd, ongewoon gestructureerd, en spannend en indrukwekkend tot het einde.'
• Lees een interview met de auteur: 'Voor mij was het werk aan het boek toch vooral het met literaire stijlmiddelen en montagetechnieken het scheppen van een taalkunstwerk — van het bouwen daaraan genoot ik het meest.'
• Natter won ook de Confituur Boekhandelsprijs met deze roman en is nog genomineerd voor De Inktaap
• Lees meer Nederlandse literatuur

Natuurlijk zijn er schrijvers die elk jaar iets publiceren, Linda van Rijn, Jan van Mersbergen, Vestdijk. Maar een jaar voelt toch wel als het minste wat je nodig hebt voor een bepaalde kwaliteit. Natter schrijft, na het gracieus in ontvangst nemen van mijn felicitaties (hoera! De Libris Literatuurprijs!):

‘Over een periode van vier jaar (waarin ik ook Leven met Lidewij schreef en veel andere dingen deed) heb ik er 20 maanden aan geschreven. Toen kwam wat herschrijfwerk en de redactie/correctie en dat nam nog eens drie, vier maanden in beslag. Dus al met al twee jaar. Daarbij zij opgemerkt dat ik tussen 2015 en 2020 ook al bezig was met het schrijven van een roman over de oorlog.’

De correspondentie loopt over in een kritiek op het gebruik van AI:

‘Ik heb het boek op een zeker moment in zijn geheel herschreven, waarbij ik gedachten die ik eerst cursief zette, omschreef naar de vrije indirecte vorm, alle Duitse en anderstalige zinnen in het Nederlands zette en het hele boek van de onvoltooid verleden tijd in de tegenwoordige tijd zette. Dat was weken en weken werk (wel leuk werk, trouwens) en een redacteur van de NRC zei mij toen: ChatGPT doet dat in een halve minuut. Maar dat herschrijven is juist heel vruchtbaar, want je bekijkt elke zin opnieuw.’

Hij is geen voorstander:

‘Je zou kunnen zeggen dat AI als het alle literatuur tot 1922 gevoed had gekregen, nooit met Ulysses op de proppen was gekomen. Ik schreef er een keer op mijn blog over, jaren geleden.’

Een dansend beletselteken verschijnt in mijn scherm, en dan:

‘In De mythe van het schrijverschap uit 1970 (opnieuw uitgegeven toen zijn oeuvre in 1980 met de P.C. Hooftprijs werd bekroond) citeert essayist Cornelis Verhoeven (1928-2001) een notitie van Georg Christoph Lichtenberg (1742-1799), die ik hier even opnieuw heb vertaald:

“Schrijven is een bij uitstek geschikt middel om het systeem wakker te schudden dat in ieder mens sluimert, en iedereen die ooit heeft geschreven, zal hebben gemerkt dat schrijven altijd iets laat ontwaken dat voorheen niet goed te onderscheiden viel, hoewel het al in ons lag.”

Meer dan twee eeuwen geleden verwoordde Lichtenberg mijn bezwaren tegen door kunstmatige intelligentie gegenereerde teksten. Het schrijfproces — ik noem het nu het geïnternaliseerde schrijfproces — brengt iets naar boven dat anders verborgen was gebleven, dat hoeven natuurlijk geen hemelschokkende gedachten of geheimen zijn. Het zijn dingen die bij de schrijver en bij de mens horen. 

Opdrachten formuleren en die voeden aan een machine levert vast keurige tekst op, maar onpersoonlijke tekst, die door een mens geschreven lijkt te zijn. Op de Nederlandse televisie was een tijdje geleden een volgens mij geflopt programma te zien waarin bekende Nederlanders van voorwerpen moesten zeggen of ze “echt” waren of van chocolade gemaakt. Alles wat kunstmatige intelligentie voortbrengt is van chocola gemaakt.

Natuurlijk laat iemand mij wel eens een gedicht of ander stuk tekst lezen waarvan ik moet toegeven dat het goed is, of zelfs mooi.

[...]

ik vergelijk mezelf graag met veganisten. Het is niet uitgesloten dat een veganist per ongeluk bij een diner soep eet die getrokken is van dierlijke bouillon, of die is verrijkt met room of boter of gebonden met een ei. Dat zal misschien best smaken, maar de veganist zal zeggen, op het moment dat de samenstelling van de soep wordt onthuld: het smaakt goed, maar toch wil ik het niet eten.

Zo sta ik tegenover kunst die met kunstmatige intelligentie wordt gemaakt: kan best mooi zijn, maar ik blief het niet.’

Wij verkopen die soep niet, zodra we weten wat erin zit.

Daan Stoffelsen is webshopmanager van Athenaeum|Scheltema. Hij gebruikt zo min mogelijk AI, tegen alle adviezen in. Bert Natter won de Libris Literatuurprijs 2026 met Aan het einde van de oorlog.